Eugeniusz Bulgaris

Bulgaris urodził się na Korfu w 1716 roku, gdy Wyspy Jońskie wciąż należały do Wenecji; na chrzcie otrzymał imię Eleftherios, a imię Eugeniusz (Evgenios) przyjął, gdy został mnichem i diakonem. Studiował na Korfu, a potem na Uniwersytecie w Padwie, gdzie nauczył się łaciny, włoskiego, matematyki i nowej filozofii Kartezjusza, Leibniza i Locke'a, a także fizyki Newtona.

Po powrocie do świata greckiego stał się najbardziej podziwianym nauczycielem swoich czasów. W latach czterdziestych XVIII wieku uczył w szkole Maroutsisa w Janinie, potem w Kozani, a w 1753 roku Patriarchat Konstantynopolitański postawił go na czele nowej Αθωνιάς Ακαδημία (Akademii Atoskiej), szkoły założonej obok monasteru Watopedi na górze Athos. Uczniowie przybywali zewsząd, wśród nich przyszły święty misjonarz Kosmas z Etolii. Jednak jego wykłady z nowożytnej filozofii zaniepokoiły konserwatywnych mnichów i w 1759 roku odszedł. Po krótkim okresie w Akademii Patriarszej w Konstantynopolu wyjechał do Niemiec i w Lipsku wydał w 1766 roku swoją Logikę.

W 1771 roku Katarzyna Wielka zaprosiła go do Rosji, gdzie zamierzała wspierać prawosławnych Greków przeciw Osmanom. Służył jej jako uczony, tłumacz i bibliotekarz, a w latach 1775–1779 był arcybiskupem nowej diecezji słowiańskiej i chersońskiej, utworzonej dla greckich i prawosławnych osadników na południu Ukrainy. Następnie osiadł w Petersburgu, gdzie pisał i tłumaczył aż do śmierci w 1806 roku.

Wielką zasługą Bulgarisa było wprowadzenie europejskiej rewolucji naukowej do greckich szkół. Przed nim greckie szkolnictwo wyższe opierało się niemal wyłącznie na Arystotelesie w interpretacji komentatorów bizantyjskich i postbizantyjskich. Bulgaris również wykładał Arystotelesa, ale obok niego stawiał Kartezjusza, Leibniza, Wolffa i Locke'a oraz fizykę i matematykę Newtona. Jego Η Λογική (Logika, 1766), wydrukowana w Lipsku, łączy logikę starożytnych i nowożytnych w jednym systematycznym dziele i stała się kluczowym podręcznikiem greckiego oświecenia.

Pisał uczoną, archaizującą greką, bliską językowi starożytnemu, i był orędownikiem tego stylu: jego zdaniem godność narodu polegała na ciągłości z greką starożytną. Przełożył Georgiki i Eneidę Wergiliusza na heksametr homerycki, a w Rosji pisał traktaty z teologii, matematyki i astronomii; jego Στοιχεία της Μεταφυσικής (Elementy metafizyki) ukazały się w Wenecji w 1805 roku, rok przed jego śmiercią.

W 1768 roku przełożył też na grecki esej Woltera, ale w późniejszych latach stał się obrońcą tradycji prawosławnej i przeciwnikiem radykalnego oświecenia oraz rewolucji francuskiej. Ta podwójna twarz – nauczyciela modernizatora i konserwatywnego duchownego – czyni go kluczową postacią epoki, w której Grecy decydowali, ile Europy chcą.

Bulgaris to nazwisko, które spotyka każdy badacz greckiej historii intelektualnej, zwykle obok Nikiforosa Theotokisa, jego krajana z Korfu, jako założycieli greckiego oświecenia – ruchu kontynuowanego przez Rigasa Welestinlisa i Adamantiosa Koraisa. Korfu wspomina go jako jednego ze swoich wielkich synów, a greckie uniwersytety wciąż badają i wznawiają jego dzieła. Ruiny Akademii Atoskiej wciąż widać nad monasterem Watopedi na górze Athos. Dla uczącego się lektura strony tytułowej jego Logiki to szybka lekcja o tym, jak bardzo uczona greka XVIII wieku różniła się od dzisiejszego języka i dlaczego kwestia językowa miała dzielić Grecję przez dwieście lat.

• Na chrzcie nazywał się Eleftherios; Eugeniusz (Evgenios) to imię przyjęte w zakonie.
• Wśród jego uczniów w Akademii Atoskiej był Kosmas z Etolii, później jeden z najbardziej ukochanych świętych greckiego prawosławia.
• Przełożył łacińskie eposy Wergiliusza na greckie heksametry w stylu homeryckim.
• Był arcybiskupem diecezji na południu Ukrainy utworzonej przez Katarzynę Wielką.