Życie
Lizjasz był synem Kefalosa, Syrakuzańczyka, który według słów samego Lizjasza przybył do Aten na zaproszenie Peryklesa. Rodzina żyła tam jako metojkowie, wolni cudzoziemscy mieszkańcy bez praw obywatelskich. Współcześni badacze zwykle datują Lizjasza na około 445–380 p.n.e., choć starożytni biografowie umieszczali jego narodziny wcześniej. Jako młody człowiek wyjechał do Turioi, greckiej kolonii w południowej Italii, gdzie być może uczył się retoryki u Tejzjasza. Około 412 p.n.e., wygnany wraz z innymi zwolennikami Aten, wrócił do Aten. W mowie Przeciw Eratostenesowi mówi, że Trzydziestu zabrało później rodzinie 700 tarcz i 120 niewolników, co świadczy o dużym warsztacie tarcz.
W 404 p.n.e., po przegranej Aten w wojnie peloponeskiej, Trzydziestu Tyranów wzięło na cel bogatych metojków. Lizjasz opisuje, jak został aresztowany podczas przyjmowania gości, jak obiecał jednemu z Trzydziestu, Pejsonowi, talent srebra za swoje życie, a potem wymknął się przez otwarte drzwi i nocą odpłynął do Megary. Jego brat Polemarch otrzymał rozkaz wypicia cykuty bez procesu. Z wygnania Lizjasz wspierał demokratów; późniejsza tradycja mówi, że dał pieniądze i tarcze oraz opłacił żołnierzy. Uchwała nadająca mu obywatelstwo została unieważniona z powodów formalnych, więc pozostał metojkiem z równością podatkową, isoteleią. Odtąd zarabiał na życie, pisząc mowy dla innych.
Dzieła
Prawo ateńskie oczekiwało, że strony procesu będą mówić same, dlatego logograf (λογογράφος, autor mów) pisał słowa, które klient wygłaszał w sądzie. Starożytne spisy liczyły około 425 mów pod imieniem Lizjasza, a krytycy tacy jak Dionizjusz z Halikarnasu uznawali ponad 230 za autentyczne. Zachowało się około 35, niektóre o spornym autorstwie. Dionizjusz chwalił jego prosty attycki język i jego etopeję (ἠθοποιία), sztukę sprawiania, by każdy mówca brzmiał jak wiarygodna osoba. Późniejsi pisarze attycyści uznawali go za wzór jasnej prozy.
W mowie Κατὰ Ἐρατοσθένους (Przeciw Eratostenesowi) z 403 p.n.e. Lizjasz przemawiał osobiście przeciw byłemu członkowi Trzydziestu, którego obwiniał o śmierć Polemarcha. W obronie Eufiletosa, oskarżonego o zabicie kochanka żony, oraz w mowie niepełnosprawnego mężczyzny, który broni swojego niewielkiego zasiłku państwowego, zwykli Ateńczycy mówią żywymi, codziennymi słowami. Κατὰ τῶν σιτοπωλῶν (Przeciw handlarzom zbożem) wygłasza członek Rady, a nie Lizjasz. Oskarża on handlarzy zbożem o skupienie więcej niż ustawowy limit pięćdziesięciu miar; ci odpowiadają, że kazali im to urzędnicy. Urzędnik imieniem Anytos zeznaje, że radził im tylko, by nie przelicytowywali się nawzajem. Sprawa mogła się zakończyć karą śmierci.
Dziedzictwo w dzisiejszej Grecji
W Grecji Lizjasza czyta się na lekcjach greki starożytnej w szkole średniej; scenariusze lekcji opublikowane przez Instytut Polityki Edukacyjnej wykorzystują mowę Ὑπὲρ Μαντιθέου (W obronie Mantiteosa) w drugiej klasie liceum. Centrum Języka Greckiego udostępnia w sieci kilka jego mów z przekładami na nowogrecki. Także Platon ma go na oku: Państwo zaczyna się w domu Polemarcha, a Fajdros omawia mowę przypisywaną Lizjaszowi. Poziom C1 opisuje tu nasz opracowany tekst, a nie samodzielną lekturę greki attyckiej. Spróbuj: napisz trzywierszową wymianę zdań na targu z αγοράζω (kupuję), πουλάω (sprzedaję) i η τιμή (cena). Potem oznacz każdą kwestię pytaniem Ποιος μιλάει; (Kto mówi?) i zdecyduj, czy słowa należą do mówiącego, czy do tego, kto je napisał.
Czy wiesz, że…?
- Lizjasz spędził większość życia w Atenach, nie zostając obywatelem.
- Państwo Platona umieszcza go wśród obecnych w domu jego brata Polemarcha.
- W mowie Przeciw Eratostenesowi mówi, że Trzydziestu zabrało jego rodzinie 700 tarcz.
- Ta sama mowa kończy się serią krótkich czasowników: słyszeliście, widzieliście, wycierpieliście, macie wszystko; sądźcie.
Najważniejsze dzieła
| Tytuł grecki | Tytuł | Rok |
|---|---|---|
| Κατὰ Ἐρατοσθένους (12) | Przeciw Eratostenesowi — mowa 12, wygłoszona przez samego Lizjasza | 403 BC |
| Ὑπὲρ τοῦ Ἐρατοσθένους φόνου ἀπολογία (1) | O zabójstwie Eratostenesa — mowa 1, napisana dla Eufiletosa | ? |
| Ὑπὲρ Μαντιθέου (16) | W obronie Mantiteosa — mowa 16 | ? |
| Ὑπὲρ τοῦ ἀδυνάτου (24) | W obronie kaleki — mowa 24 | ? |
| Κατὰ τῶν σιτοπωλῶν (22) | Przeciw handlarzom zbożem — mowa 22, wygłoszona przez członka Rady | after 403 BC |
| Ὀλυμπιακός (33) | Mowa olimpijska — mowa 33, zachował się tylko początek | c. 388 BC |
Wers do zapamiętania
Παύσομαι κατηγορῶν. ἀκηκόατε, ἑωράκατε, πεπόνθατε, ἔχετε· δικάζετε.
Po dzisiejszemu greckuΘα σταματήσω να κατηγορώ. Ακούσατε, είδατε, πάθατε, τα έχετε μπροστά σας· δικάστε.
Paúsomai katēgorō̂n. akēkóate, heōrákate, pepónthate, échete; dikázete.
Przestanę oskarżać. Słyszeliście, widzieliście, wycierpieliście, macie fakty: sądźcie.
