Chryssa (Vardea)

Chryssa Vardea urodziła się w Atenach 31 grudnia 1933 roku i dorastała w czasach okupacji i wojny domowej. W Atenach początku lat 50. pociągało ją malarstwo; w 1953 roku wyjechała z Grecji do Paryża, gdzie studiowała w Académie de la Grande Chaumière i poznała artystów europejskiej awangardy. W 1954 roku popłynęła do Stanów Zjednoczonych, przez pewien czas studiowała w California School of Fine Arts w San Francisco, a w 1955 roku osiadła w Nowym Jorku, który miał być jej miastem przez prawie czterdzieści lat. Swoje prace podpisywała samym imieniem, Chryssa.

Nowy Jork końca lat 50. był stolicą ekspresjonizmu abstrakcyjnego, lecz Chryssa patrzyła gdzie indziej: na gazety, na litery reklam, na elektryczne szyldy Times Square. Na początku lat 60. jej prace pokazywano na dużych wystawach, w tym na wystawie Americans 1963 w Museum of Modern Art, a muzea zaczęły je kupować. Pracowała powoli i obsesyjnie nad wielkimi projektami, z długimi okresami odosobnienia. W 1992 roku zamknęła pracownię w SoHo i wróciła do Aten, gdzie nadal pracowała we własnej pracowni w dzielnicy Neos Kosmos, coraz bardziej odizolowana i schorowana. Zmarła w Atenach 23 grudnia 2013 roku, kilka dni przed swoimi osiemdziesiątymi urodzinami.

Tematem Chryssy był znak: litera, logo, fragment tekstu oderwany od znaczenia. Jej wczesne Księgi cykladzkie (1957–1962) to białe gipsowe reliefy odciśnięte z kształtów złożonego papieru i okładek książek, spokojne i surowe jak cykladzkie figurki z Morza Egejskiego, od których wzięły nazwę. Następnie przeszła do obrazów i reliefów z powtarzanych liter i stron gazet, a w pracach takich jak Times Square Sky (1962) zaczęła używać prawdziwych metalowych liter z szyldów handlowych.

Jej wielkim krokiem był neon. The Gates to Times Square (1964–66), dziś w Buffalo AKG Art Museum, to monumentalny sześcian, przez który się przechodzi, o boku około trzech metrów, ze stali nierdzewnej, pleksiglasu i pulsującego neonu, do którego wchodzi się przez otwory w kształcie ogromnej litery A: łuk, do którego wkracza się jak do świątyni, zrobiony z materiałów reklamy na Broadwayu. To zarazem hołd dla amerykańskiego miasta i medytacja nad pismem i światłem. W latach 1967–68 rozwijała ten temat w pracach neonowych, takich jak Klitajmestra, nazwanej imieniem tragicznej królowej i zainspirowanej jej przyjaciółką Ireną Papas w tej roli, w której światło zdaje się jąkać i urywać jak krzyk. Krytycy widzieli w jej twórczości most między tradycją grecką, alfabetem, świątynią, tragiczną bohaterką, a najnowocześniejszymi amerykańskimi materiałami i zaliczali ją do wynalazców sztuki światła, obok, a często przed bardziej znanymi współczesnymi jej mężczyznami.

Przez dziesięciolecia Chryssa była bardziej znana za granicą niż w Grecji i bardziej wśród artystów niż wśród publiczności. Po jej śmierci zainteresowanie gwałtownie wzrosło. Wielkie muzea amerykańskie mają jej prace, a w latach 2023–24 duża wystawa Chryssa & New York, pokazana w Dia Chelsea w Nowym Jorku i w Menil Collection w Houston, ponownie przedstawiła ją jako pionierkę neonu i popu. W Atenach Narodowe Muzeum Sztuki Współczesnej (ΕΜΣΤ) posiada jej Księgi cykladzkie, a jedna z wersji Klitajmestry stoi przed Megaronem, ateńską salą koncertową. Dobry pomysł: wyszukaj zdjęcia The Gates to Times Square i Ksiąg cykladzkich, połóż je obok siebie i zapytaj się, co łączy starożytną figurkę cykladzką z neonem z Broadwayu; to pytanie jest sercem jej sztuki.

• Podpisywała prace samym imieniem, Chryssa, i wszędzie jest znana po prostu pod nim.
• The Gates to Times Square to sześcian, do którego wchodzi się przez otwory w kształcie gigantycznej litery A.
• Jej białe gipsowe Księgi cykladzkie wzięły nazwę od starożytnych marmurowych figurek z Cyklad.
• Brała udział w wystawie Americans 1963 w Museum of Modern Art, jednej z przełomowych wystaw nowej sztuki amerykańskiej tamtych czasów.