Tyrtajos

O życiu Tyrtajosa bardzo niewiele wiadomo na pewno. Należy do Sparty VII wieku p.n.e.: Suda umieszcza jego akme w 35. olimpiadzie (640–637 p.n.e.), a Centrum Języka Greckiego datuje go na około 660–600 p.n.e. Jego wiersze łączy się z drugą wojną meseńską, gdy zbuntowali się Meseńczycy, których Sparta podbiła i obróciła w helotów. W elegii nazwanej później Εὐνομία (Eunomia, Dobry Ład) mówiący twierdzi, że opuścił „wietrzny Erineos” razem z potomkami Heraklesa i przybył na wyspę Pelopsa. Te słowa sprawiają, że brzmi jak Spartiata przemawiający w imieniu własnej wspólnoty.

Starożytni autorzy opowiadali jednak także zupełnie inną historię. Pauzaniasz podaje, że Delfy kazały Spartanom wziąć doradcę z Aten, a Ateńczycy wysłali Tyrtajosa, nauczyciela, który utykał na jedną nogę i uchodził za niezbyt rozgarniętego. Ateński mówca Likurg mówi, że Sparta wzięła go z Aten na przywódcę, a Platon nazywa go Ateńczykiem z urodzenia, a później obywatelem Sparty. Suda natomiast nazywa go „Lakończykiem lub Milezyjczykiem”, synem Archembrotosa, poetą elegijnym i aulecistą zarazem. Już Strabon wątpił w wersję ateńską z powodu wersu o Erineosie. Czytał też wiersze tak, jakby Tyrtajos dowodził Spartanami na wojnie, ale tego, jak i reszty jego biografii, nie da się sprawdzić. Współcześni badacze zwykle uważają kulawego nauczyciela za legendę.

Tyrtajos pisał elegie, wiersze w dystychach złożonych z heksametru i pentametru, wykonywane zwykle przy akompaniamencie aulosu. Suda przypisuje mu ustrój dla Spartan, pouczenia moralne wierszem elegijnym i pieśni wojenne, w pięciu księgach. Zachował się szereg fragmentów cytowanych przez późniejszych autorów, wśród nich cztery dłuższe elegie wojenne. Eunomia, cytowana przez Strabona, przedstawia ład Sparty jako dar Zeusa dla potomków Heraklesa.

Elegie wojenne zwracają się bezpośrednio do młodych mężczyzn z obywatelskiego wojska. Ich język jest homerycki, ale ideał nowy: nie samotny bohater, lecz szereg hoplitów stojących ramię w ramię w falandze. We fragmencie 10, przekazanym przez Likurga, mówi się, że pięknie jest polec w pierwszym szeregu, walcząc za ojczyznę, a ten, kto porzuca swoje miasto, staje się tułającym się żebrakiem. Fragment 11, przekazany przez Stobajosa, zaczyna się od zachęty cytowanej na tej stronie, a potem opisuje walkę wręcz w surowych szczegółach. Fragment 12 odsuwa na bok szybkość w biegu, urodę, bogactwo i wymowę i wysławia odwagę na wojnie jako prawdziwą dzielność; Platon omawia jego początek w Prawach. Te wiersze należą do społeczeństwa walczącego o ziemię ludu, który zniewoliło. Najlepiej czytać je jako historyczne świadectwo spartańskich wartości, a nie jako ponadczasowe rady.

Tyrtajos pozostaje podstawowym świadkiem archaicznej Sparty i wczesnej elegii greckiej. Internetowa antologia Centrum Języka Greckiego przedstawia fragment 10 z wierszowanym przekładem na nowogrecki autorstwa Thrasyvoulosa Stavrou, pod tytułem łacińskiego wersu Horacego „Dulce et decorum est pro patria mori”, który go echem powtarza. Do własnych ćwiczeń weź trzy starożytne wersy cytowane na tej stronie. Znajdź formy liczby mnogiej ἐστέ (jesteście), θαρσεῖτε (nabierzcie otuchy) i φοβεῖσθε (bójcie się). Porównaj nowogreckie κάνε κουράγιο / κάντε κουράγιο oraz μη φοβάσαι / μη φοβάστε. Potem napisz dwie krótkie zachęty przed egzaminem z greckiego, jedną dla jednej przyjaciółki, drugą dla całej klasy: Μη φοβάσαι, Ελένη! Μη φοβάστε, παιδιά, ξέρετε πολλά! (Nie bój się, Eleni! Nie bójcie się, wszyscy, dużo umiecie!)

• Mówca Likurg, przemawiając w Atenach w 330 roku p.n.e., powiedział, że spartańskie prawo wzywało żołnierzy na wyprawie do namiotu króla, by razem słuchali wierszy Tyrtajosa.
• Według Filochorosa, cytowanego przez Atenajosa, Spartanie na wyprawie śpiewali po kolei Tyrtajosa po kolacji, a polemarch dawał najlepszemu śpiewakowi kawałek mięsa.
• Suda nazywa go nie tylko poetą, lecz także αὐλητής (aulecistą).
• Strabon posłużył się jednym wersem o „wietrznym Erineosie”, by dowodzić, że Tyrtajos nie był Ateńczykiem.