Demostenes

Demostenes urodził się w 384 p.n.e. w attyckim demosie Pajania. Jego ojciec posiadał warsztat, w którym niewolnicy wyrabiali miecze i łoża, i zostawił duży majątek, gdy chłopiec miał siedem lat; opiekunowie z krewnym imieniem Afobos na czele roztrwonili większość. Młodzieniec studiował retorykę, a wśród jego nauczycieli był logograf Isajos; w wieku dwudziestu lat pozwał opiekunów w mowach, które zachowały się do dziś. Wygrał, odzyskał niewiele pieniędzy, ale znalazł swój zawód: przez lata zarabiał na życie jako logograf, pisząc mowy, które klienci wygłaszali w sądzie.

Plutarch opowiada historie, które zna każde greckie dziecko: że jego pierwsze wystąpienia na zgromadzeniu zostały wyśmiane z powodu słabego głosu i jąkania; że zbudował sobie podziemny gabinet, ogolił pół głowy, by wstyd trzymał go w domu, ćwiczył z kamykami w ustach i deklamował na przekór szumowi morza w Faleronie. W 354 p.n.e. przemawiał już o finansach publicznych, a od 351, od Pierwszej filipiki, miał swój wielki temat: wzrost potęgi Filipa II Macedońskiego.

Walczył jako hoplita pod Cheroneą w 338 p.n.e., gdzie Filip rozgromił Ateny i Teby. W 324 został skazany za przyjęcie pieniędzy od Harpalosa, zbiegłego skarbnika Aleksandra, uwięziony, i uciekł na wygnanie. Odwołany po śmierci Aleksandra w 323, zobaczył w następnym roku klęskę powstania greckich miast. Ścigany przez macedońskiego regenta Antypatra, schronił się w świątyni Posejdona na Kalaurii, dzisiejszym Poros, i w październiku 322 p.n.e. zażył truciznę, by nie dać się pojmać.

Pod jego imieniem przetrwało sześćdziesiąt jeden mów, niektóre nieautentyczne, wraz z listami i prologami. Rdzeniem są mowy polityczne. W trzech Ολυνθιακοί (Mowach olintyjskich, 349–348 p.n.e.) błagał Ateny, by ocaliły miasto Olint przed Filipem, na próżno; w czterech Φιλιππικοί (Filipikach, 351–341 p.n.e.) analizował, z jasnością, którą współobywatele uważali za męczącą, jak król macedoński wykorzystuje pieniądze, szybkość i niezgodę Greków, i żądał, by Ateńczycy służyli osobiście, zamiast najmować najemników. Te mowy dały wszystkim językom europejskim słowo „filipika” na określenie zażartego oskarżenia.

Περί του στεφάνου (O wieńcu, 330 p.n.e.) to szczyt. W 336 jego przyjaciel Ktezyfon zaproponował złoty wieniec za zasługi Demostenesa; jego odwieczny rywal Ajschines zaskarżył wniosek jako niezgodny z prawem i w praktyce postawił przed sądem całą karierę Demostenesa po klęsce, do której doprowadziła. Demostenes odpowiedział, że miasto z przeszłością Aten nie mogło postąpić inaczej, przysięgając na przodków, którzy stawili czoła Persom pod Maratonem, Salaminą i Platejami, że walka o wolność Grecji była słuszna, choć przegrana. Ajschines nie zdobył nawet piątej części głosów i na zawsze opuścił Ateny. Obok stoją mowy prywatne, okno na życie rodzinne, interesy i przestępczość w Atenach, oraz Επιτάφιος dla poległych pod Cheroneą. Jego styl łączy długie, starannie zbudowane okresy z nagłymi krótkimi ciosami, pytaniami, przysięgami i wyobrażonymi dialogami; starożytni krytycy stawiali go na pierwszym miejscu wśród dziesięciu mówców attyckich, a Cyceron uczynił go swoim wzorem.

W grece przymiotnik δημοσθένειος (demostenesowy) opisuje mówcę o miażdżącej sile, a „Φιλιππικός” to każdy gwałtowny atak polityczny. O kamykach i falach Faleronu opowiada się każdemu dziecku, które się jąka lub boi się mówić publicznie, a jego mowa Υπέρ της Ροδίων ελευθερίας (W obronie wolności Rodyjczyków) była lekturą obowiązkową w greckim liceum. Ruiny sanktuarium Posejdona, w którym zmarł, można zwiedzać na Poros, powyżej miasteczka, a ulica Δημοσθένους biegnie przez centrum Aten. Jego słynny posąg stojący dłuta Polieuktosa (280 p.n.e.) przetrwał w rzymskich kopiach w Watykanie i Kopenhadze, z zaciśniętymi ustami i splecionymi dłońmi, obraz człowieka, który myśli, zanim przemówi. Nowogreckie przekłady mowy O wieńcu są w każdej księgarni, a tekst grecki jest bezpłatnie dostępny w Perseusie.

• Jego pierwszy proces, w wieku dwudziestu lat, był wymierzony we własnych opiekunów, którzy roztrwonili majątek pozostawiony przez ojca; mowy Przeciw Afobosowi zachowały się.
• Ajschines, jego wielki rywal, przegrał proces o wieniec tak dotkliwie, że otrzymał mniej niż piątą część głosów, został ukarany grzywną i opuścił Ateny, by uczyć retoryki na Rodos.
• Słowo „filipika”, zażarte oskarżenie, pochodzi od jego mów przeciw Filipowi; Cyceron na jego cześć nazwał filipikami własne ataki na Marka Antoniusza.
• Według Plutarcha zmarł na wyspie Poros, w świątyni Posejdona, od trucizny, którą trzymał ukrytą w swoim trzcinowym piórze.