Joannis Makrijannis

Urodził się w 1797 roku jako Joannis Triandafillu w Avoriti, osadzie w górach Dorydy w środkowej Grecji, w biednej rodzinie; jego ojciec zginął w potyczce z albańskimi oddziałami nieregularnymi, gdy był niemowlęciem, a rodzina uciekła do Liwadii. Wysoki jak na swój wiek, otrzymał przydomek Makrijannis, „długi Janis”, i to imię do niego przylgnęło. Pracował jako służący, a potem jako drobny kupiec w Arcie, w 1820 roku wstąpił do tajnego stowarzyszenia Filiki Eteria, a w 1821 chwycił za broń. Walczył w Rumelii i na Peloponezie, a w czerwcu 1825 roku utrzymał młyny Lerny koło Nauplionu przed egipską armią Ibrahima Paszy. Został ciężko ranny podczas obrony Akropolu ateńskiego w latach 1826–27 i ból nosił w sobie do końca życia.

W nowym państwie został generałem, osiadł w Atenach u stóp Akropolu, w dzielnicy, która dziś nosi jego imię, i stał się otwartym przeciwnikiem najpierw Kapodistriasa, a potem bawarskiej regencji i absolutnych rządów króla Ottona. W nocy 3 września 1843 roku poprowadził wojsko i tłum zgromadzone przed pałacem i uzyskał obietnicę konstytucji; na pamiątkę tego plac przemianowano na Syntagma, „Konstytucja”.

Niezależność przysporzyła mu wrogów. W 1852 roku został aresztowany pod zarzutem spisku przeciw królowi, a w 1853 skazany na śmierć; wyrok złagodzono i w 1854 wyszedł na wolność z nadszarpniętym zdrowiem. Zmarł w Atenach 27 kwietnia 1864 roku.

Makrijannis nie umiał pisać, gdy skończyła się wojna. W 1829 roku w Argos sam nauczył się liter, by móc spisać to, co widział, i w latach 1829–1850 zapełnił zeszyty Απομνημονεύματα (Pamiętnikami). Pisał tak, jak mówił, demotyką rumelijskiego wieśniaka, bez interpunkcji i ze zlewającymi się słowami, i ukrył rękopis; odczytał go i wydał dopiero w 1907 roku Janis Wlachojanis. Książka opowiada o wojnie od środka, bitwa po bitwie, a potem o rozczarowaniach pokoju: obcych mocarstwach, bawarskich oficerach, politykach i dowódcach, którzy przedkładali własny interes nad wspólną sprawę. Jej moralnym centrum jest zdanie, które Grecy cytują do dziś, że jesteśmy „w »my«, a nie w »ja«”, a najsłynniejszą jej stroną jest rozkaz wydany żołnierzom, którzy zamierzali sprzedać Europejczykom dwa antyczne posągi: „o nie walczyliśmy”.

Drugi rękopis, Οράματα και θάματα (Wizje i cuda, 1851–52), dziennik jego wizji religijnych pisany w więzieniu i w chorobie, został wydany dopiero w 1983 roku. Makrijannis był też na swój sposób mecenasem sztuki: w latach 1836–1839 zlecił ludowemu malarzowi Panajotisowi Zografosowi i jego synom namalowanie pod swoim kierunkiem serii obrazów bitew wojny, jako świadectwa dla króla i ambasadorów wielkich mocarstw; egzemplarze zachowały się w Bibliotece Gennadiusa w Atenach i w Kolekcji Królewskiej w Windsorze, i są one wizualnym bliźniakiem Pamiętników.

Makrijannis stał się klasykiem w 1943 roku, gdy Jorgos Seferis w wykładzie dla greckich żołnierzy w Aleksandrii zatytułowanym Ένας Έλληνας – ο Μακρυγιάννης (Pewien Grek: Makrijannis) przedstawił niepiśmiennego generała jako mistrza wszystkich greckich prozaików, a Elitis, Teotokas i całe pokolenie lat trzydziestych uznali go za wzór żywej demotyki. Fragmenty Pamiętników, przede wszystkim ustęp o posągach i «είμαστε εις το “εμείς”», czyta się w każdym liceum, a zdanie to przytacza się za każdym razem, gdy Grecy spierają się o egoizm i dobro wspólne. W Atenach dzielnica Makrijanni obok Muzeum Akropolu i długa ulica 3ης Σεπτεμβρίου noszą imię tego człowieka i jego nocy; sam plac Syntagma upamiętnia jego konstytucję. Obrazy Zografosa można obejrzeć w Bibliotece Gennadiusa w Atenach.

• Nauczył się pisać w wieku 32 lat, w Argos w 1829 roku, wyłącznie po to, by spisać swoje wspomnienia z wojny.
• Rękopis Pamiętników, pisany bez interpunkcji i bez odstępów między słowami, pozostawał nieprzeczytany, dopóki Janis Wlachojanis nie odczytał go i nie wydał w 1907 roku, 43 lata po śmierci autora.
• Plac Syntagma w Atenach i ulica 3ης Σεπτεμβρίου zawdzięczają nazwy konstytucji, którą wywalczył w nocy 3 września 1843 roku.
• W 1853 roku został skazany na śmierć przez państwo, które pomagał tworzyć; wyrok złagodzono i w następnym roku wyszedł na wolność.