Λεωνίδας Ζέρβας

Ο Ζέρβας γεννήθηκε το 1902 στη Μεγαλόπολη της Αρκαδίας, στην κεντρική Πελοπόννησο. Άρχισε σπουδές χημείας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών το 1918 και το 1921 πήγε στη Γερμανία, τότε παγκόσμιο κέντρο της χημείας· αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου το 1924 και πήρε εκεί το διδακτορικό του το 1926 με επιβλέποντα τον Μαξ Μπέργκμαν, μαθητή του μεγάλου Έμιλ Φίσερ. Ακολούθησε τον Μπέργκμαν στη Δρέσδη, όπου εκείνος διηύθυνε ερευνητικό ινστιτούτο της Εταιρείας Κάιζερ Βίλχελμ αφιερωμένο στο δέρμα και τις πρωτεΐνες. Στη Δρέσδη οι δύο άντρες έκαναν τη διάσημη ανακάλυψή τους, που δημοσιεύτηκε το 1932.

Όταν οι ναζί ανέβηκαν στην εξουσία, ο Μπέργκμαν, που ήταν Εβραίος, αναγκάστηκε να φύγει από τη Γερμανία και πήγε το 1934 στο Ινστιτούτο Ροκφέλερ της Νέας Υόρκης· ο Ζέρβας δούλεψε μαζί του εκεί από το 1934 ως το 1937 πριν επιστρέψει στην Ελλάδα. Δίδαξε πρώτα στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (1937–1939) και έπειτα, από το 1939 ώσπου τον απομάκρυνε η στρατιωτική χούντα το 1968, ως καθηγητής οργανικής χημείας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, όπου δημιούργησε ερευνητική σχολή σε μια χώρα με ελάχιστους πόρους για την επιστήμη.

Εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών το 1956 και διετέλεσε πρόεδρός της το 1970. Πέθανε στην Αθήνα στις 10 Ιουλίου 1980.

Οι πρωτεΐνες και οι μικρότερες αλυσίδες που λέγονται πεπτίδια αποτελούνται από αμινοξέα ενωμένα μεταξύ τους. Κάθε αμινοξύ έχει δύο δραστικά άκρα, κι έτσι, όταν οι χημικοί προσπαθούσαν να ενώσουν δύο με συγκεκριμένη σειρά, τα μόρια αντιδρούσαν προς όλες τις κατευθύνσεις και έδιναν ένα άχρηστο μείγμα. Το πρόβλημα ήταν να προστατευτεί προσωρινά το ένα άκρο, να γίνει ο δεσμός και μετά να αφαιρεθεί η προστασία χωρίς να καταστραφεί ο εύθραυστος δεσμός που μόλις σχηματίστηκε.

Η λύση των Μπέργκμαν και Ζέρβα, που δημοσιεύτηκε το 1932, ήταν η καρβοβενζοξυ-ομάδα. Προσδεμένη στο αμινικό άκρο ενός αμινοξέος με χλωρομυρμηκικό βενζύλιο, μπλοκάρει αυτό το άκρο· μόλις σχηματιστεί ο πεπτιδικός δεσμός, αφαιρείται ήπια, με καταλυτική υδρογόνωση, αφήνοντας το πεπτίδιο ανέπαφο. Για πρώτη φορά οι χημικοί μπορούσαν να προσθέτουν αμινοξέα ένα ένα, σαν χάντρες σε κλωστή. Για περίπου δύο δεκαετίες ήταν η βασική μέθοδος σύνθεσης πεπτιδίων, και έκανε δυνατή την εργασία που οδήγησε στη σύνθεση ορμονών όπως η ωκυτοκίνη στο εργαστήριο τη δεκαετία του 1950. Οι χημικοί χρησιμοποιούν ακόμη την ομάδα, με τη συντομογραφία Cbz ή απλώς Z.

Στην Αθήνα ο Ζέρβας και οι συνεργάτες του, ανάμεσά τους η Ιφιγένεια Φωτάκη, ανέπτυξαν και άλλες προστατευτικές ομάδες, όπως την ο-νιτροφαινυλοσουλφενυλο-ομάδα (Nps) τη δεκαετία του 1960, και μελέτησαν τη χημεία αμινοξέων όπως η κυστεΐνη. Το εργαστήριό του έγινε η πρώτη ελληνική σχολή χημείας των πεπτιδίων.

Κάθε φοιτητής χημείας που μαθαίνει για τις προστατευτικές ομάδες συναντά το όνομά του: η μέθοδος Μπέργκμαν–Ζέρβα βρίσκεται στα εγχειρίδια οργανικής χημείας και βιοχημείας σε όλο τον κόσμο, και το γράμμα Z για την καρβοβενζοξυ-ομάδα εξηγείται συχνά ως φόρος τιμής στον Ζέρβα. Στην Ελλάδα τον θυμούνται ως έναν από τους θεμελιωτές της σύγχρονης χημικής έρευνας, μαζί με τη γενιά επιστημόνων, όπως ο γιατρός Γεώργιος Παπανικολάου, που έγραψαν ελληνικά ονόματα στην ιστορία της επιστήμης του εικοστού αιώνα. Η χημεία των πεπτιδίων παραμένει ισχυρός τομέας στα ελληνικά πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα, εν μέρει χάρη στη σχολή που ίδρυσε. Μια καλή άσκηση για τον μαθητή είναι να διαβάσει την ιστορία του στα ελληνικά και να προσέξει πόσο από το λεξιλόγιο της επιστήμης, από τη χημεία ως την πρωτεΐνη, προέρχεται από ελληνικές λέξεις.

• Η προστατευτική ομάδα που επινόησε με τον Μπέργκμαν γράφεται ακόμη Z στη χημεία, γράμμα που συχνά συνδέεται με το όνομά του.
• Η ανακάλυψη έγινε στη Δρέσδη, σε ινστιτούτο αφιερωμένο στην έρευνα του δέρματος, επειδή το δέρμα αποτελείται από πρωτεΐνη.
• Εξελέγη στην Ακαδημία Αθηνών το 1956 και ήταν πρόεδρός της το 1970.
• Λέξεις όπως χημεία, πρωτεΐνη και πεπτίδιο έχουν όλες ελληνικές ρίζες: πεπτός σημαίνει «χωνεμένος».