Νικόλαος Μάντζαρος

Ο Μάντζαρος γεννήθηκε στην Κέρκυρα τον Οκτώβριο του 1795, μοναχογιός αριστοκρατικής οικογένειας· ο πατέρας του, ο Ιάκωβος, ήταν νομικός. Η μητέρα του, η Ρεγγίνα Turini, που η οικογένειά της καταγόταν από τη Ζάρα της Δαλματίας, του έδωσε τα πρώτα μαθήματα θεωρίας και πιάνου. Ο πατέρας του ήλπιζε ότι θα σπούδαζε ιατρική, όμως το παιδί συνέχισε με τους καλύτερους δασκάλους του νησιού. Όπως και η οικογένειά του, δεν θεώρησε ποτέ τη μουσική επάγγελμα: ως το τέλος της ζωής του δήλωνε κτηματίας και δίδασκε χωρίς να δέχεται αμοιβή.

Τα πρώτα του έργα, τρεις άριες συναυλίας και το μονόπρακτο κωμικό έργο Don Crepuscolo, παρουσιάστηκαν στην Κέρκυρα το 1815. Από το 1819 πέρασε μεγάλα διαστήματα στην Ιταλία, κυρίως στη Νάπολη, όπου γνώρισε τον έμπειρο συνθέτη Νικολό Τσινγκαρέλι. Εγκαταστάθηκε ξανά στην Κέρκυρα το 1826 και αργότερα αρνήθηκε πρόταση να διευθύνει μουσική σχολή στη Νάπολη. Όταν ο Διονύσιος Σολωμός ήρθε στην Κέρκυρα το 1828, οι δύο έγιναν στενοί φίλοι. Τον Απρίλιο του 1841 ο Μάντζαρος έγινε ισόβιος καλλιτεχνικός διευθυντής της Φιλαρμονικής Εταιρείας Κερκύρας, που ιδρύθηκε το 1840 και συνδύαζε δωρεάν μουσική σχολή με συναυλίες. Τα Επτάνησα, υπό βρετανική προστασία από το 1815, ενώθηκαν με την Ελλάδα το 1864. Πέθανε στην Κέρκυρα το 1872.

Τα πρώιμα έργα του Μάντζαρου, γραμμένα από το 1815 ως το 1827, αφομοίωσαν το οπερατικό ύφος της Ιταλίας· τα κείμενά τους ήταν ιταλικά. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1820 άρχισε να μελοποιεί ελληνική ποίηση, σε μεγάλο μέρος του Σολωμού. Η πρώτη του μελοποίηση του Ύμνου εις την Ελευθερίαν, γραμμένη περίπου το 1828–1830 για τετράφωνη ανδρική χορωδία, είναι αυτή της οποίας η αρχή έγινε εθνικός ύμνος. Επέστρεψε στο ποίημα αρκετές φορές. Το 1844 πρόσφερε στον βασιλιά Όθωνα μια νέα, πιο σύνθετη μελοποίηση, ελπίζοντας να γίνει εθνικός ύμνος· δεν υιοθετήθηκε, αλλά ο ίδιος τιμήθηκε με τον Αργυρό Σταυρό του Τάγματος του Σωτήρος. Το 1861, μετά από αίτημα του υπουργού Στρατιωτικών, έκανε μια ακόμη εκδοχή σε ύφος εμβατηρίου.

Οι στίχοι και η μουσική έχουν διαφορετικούς δημιουργούς: ο Σολωμός έγραψε το ποίημα το 1823 και ο Μάντζαρος συνέθεσε αργότερα τη μουσική. Μετά την Ένωση του 1864, ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ άκουσε τον ύμνο στην Κέρκυρα και το 1865 οι δύο πρώτες στροφές του καθιερώθηκαν επίσημα ως εθνικός ύμνος. Ο Μάντζαρος έγραψε επίσης εκκλησιαστική μουσική, sinfonie για πιάνο και έργα για μπάντα. Από τη δεκαετία του 1840 στράφηκε όλο και περισσότερο στην αντίστιξη και έγραψε εγχειρίδια αρμονίας, όπως το Studio pratico dell’Armonia, για τους μαθητές του. Μια διδακτορική διατριβή του 2023 στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο τον περιγράφει ως τον πρώτο Έλληνα που δίδαξε συστηματικά τη δυτική μουσική θεωρία.

Στις σχολικές γιορτές, στις απονομές μεταλλίων και στις εθνικές επετείους ακούγεται η μελωδία του Μάντζαρου, συνήθως χωρίς το όνομά του. Στην Κέρκυρα η κληρονομιά του είναι ιδιαίτερα ορατή: η Φιλαρμονική Εταιρεία Κερκύρας εξακολουθεί να διδάσκει μουσική και να παίζει σε δημόσιες πομπές, μια άλλη μπάντα ονομάζεται «Μάντζαρος», και το 2022 οι φιλαρμονικές του νησιού εγγράφηκαν στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Το 2025 η Ακαδημία Αθηνών παρουσίασε έκθεση για αυτόν. Δοκιμάστε: ακούστε μια χορωδιακή εκτέλεση του ύμνου, που τραγουδιέται στα ελληνικά του Σολωμού, διαβάζοντας την πρώτη στροφή, που αρχίζει «Σε γνωρίζω από την κόψη». Έπειτα γράψτε δύο προτάσεις με το «ο ένας… ο άλλος…», για παράδειγμα «Ο ένας έγραψε τους στίχους, ο άλλος τη μουσική».

• Η ίδια μελωδία είναι εθνικός ύμνος και της Ελλάδας (από το 1865) και της Κύπρου (από το 1966).
• Ο Μάντζαρος δήλωνε κτηματίας, όχι επαγγελματίας μουσικός, και δίδασκε χωρίς αμοιβή.
• Το μονόπρακτο κωμικό έργο του Don Crepuscolo του 1815 έχει ιταλικό λιμπρέτο.
• Μια χειρόγραφη sinfonia του για πιάνο εκτίθεται στο Μουσικό Μουσείο της Φιλαρμονικής Εταιρείας Κερκύρας.