Λύσιππος

Ο Λύσιππος καταγόταν από τη Σικυώνα, πόλη κοντά στην Κόρινθο με ισχυρή παράδοση στη ζωγραφική και στην επεξεργασία του χαλκού. Οι ακριβείς χρονολογίες γέννησης και θανάτου του δεν είναι γνωστές. Ο Ρωμαίος συγγραφέας Πλίνιος ο Πρεσβύτερος τοποθετεί την ακμή του στην 113η Ολυμπιάδα (328–325 π.Χ.), την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, και οι παραγγελίες του δείχνουν μακρά πορεία σε μεγάλο μέρος του δεύτερου μισού του 4ου αιώνα π.Χ. Ο Πλίνιος αναφέρει, επικαλούμενος τον Έλληνα ιστορικό Δούρη τον Σάμιο, ότι ο Λύσιππος δεν είχε δάσκαλο και ξεκίνησε ως απλός χαλκουργός. Όταν ρώτησε τον ζωγράφο Εύπομπο ποιον παλαιότερο τεχνίτη να ακολουθήσει, εκείνος έδειξε ένα πλήθος ανθρώπων και απάντησε ότι πρέπει να μιμείται τη φύση την ίδια και όχι κάποιον καλλιτέχνη. Πρόκειται για μεταγενέστερο ανέκδοτο και όχι για σύγχρονη μαρτυρία.

Ο Λύσιππος έγινε ο γλύπτης που συνδέθηκε περισσότερο με τον Αλέξανδρο. Ο Πλούταρχος γράφει ότι τα αγάλματά του απέδιδαν καλύτερα την όψη του Αλεξάνδρου, μαζί με την ελαφριά κλίση του λαιμού, και ότι ο ίδιος ο Αλέξανδρος θεωρούσε μόνο τον Λύσιππο άξιο να τον απεικονίσει. Ο Πλίνιος προσθέτει ότι ο Λύσιππος έφτιαξε τον Αλέξανδρο σε πολλά έργα, ξεκινώντας από την παιδική του ηλικία. Διηγείται επίσης μια γνωστή ιστορία: ο γλύπτης έβαζε στην άκρη ένα χρυσό νόμισμα από την αμοιβή κάθε αγάλματος, και μετά τον θάνατό του ο κληρονόμος βρήκε περίπου 1.500 νομίσματα. Ο αριθμός ίσως είναι υπερβολικός, δείχνει όμως τη φήμη του για τεράστια παραγωγή. Ο Πλίνιος ονομάζει τους γιους του Λάιππο, Βοήδα και Ευθυκράτη ως γλύπτες που μαθήτευσαν στο εργαστήριό του.

Ο Λύσιππος δούλευε κυρίως τον χαλκό, και σχεδόν κανένα πρωτότυπο άγαλμά του δεν σώζεται. Τα γνωρίζουμε από αρχαίες περιγραφές, ενεπίγραφα βάθρα και μεταγενέστερα αντίγραφα, γι’ αυτό κάθε απόδοση χρειάζεται προσοχή. Ο Πλίνιος λέει ότι άλλαξε τις πιο τετράγωνες αναλογίες των παλαιότερων αγαλμάτων: τα κεφάλια έγιναν μικρότερα, τα σώματα πιο λυγερά και τα μαλλιά πιο λεπτομερή, ώστε οι μορφές να φαίνονται ψηλότερες. Ο Πλίνιος μεταφέρει επίσης τη φράση του γλύπτη ότι οι παλαιότεροι έφτιαχναν τους ανθρώπους όπως ήταν, ενώ εκείνος όπως φαίνονταν.

Ο πιο φημισμένος αθλητής του ήταν ο Αποξυόμενος. Το χάλκινο έργο έδειχνε έναν νέο που αφαιρούσε λάδι και άμμο από το χέρι του με στλεγγίδα, ένα καμπύλο μεταλλικό ξύστρο, μετά την άσκηση. Στη Ρώμη ο Αγρίππας το έστησε μπροστά στα λουτρά του· κατά τον Πλίνιο, ο αυτοκράτορας Τιβέριος το μετέφερε στην κρεβατοκάμαρά του, ώσπου οι διαμαρτυρίες στο θέατρο τον ανάγκασαν να το επιστρέψει. Ένα μαρμάρινο αντίγραφο που βρέθηκε στο Τραστέβερε το 1849 βρίσκεται σήμερα στα Μουσεία του Βατικανού. Στους Δελφούς, το μαρμάρινο άγαλμα του αθλητή Αγία, από το οικογενειακό ανάθημα του Δαόχου από τα Φάρσαλα, θεωρείται πιθανό αντίγραφο χάλκινου έργου του Λυσίππου. Άλλα έργα τα ξέρουμε μόνο από κείμενα: έναν χάλκινο Δία στον Τάραντα ύψους σαράντα πήχεων, ένα άγαλμα του Καιρού (της κατάλληλης στιγμής) και πολλές μορφές του Ηρακλή. Ο τεράστιος Ηρακλής Φαρνέζε στη Νάπολη, με την υπογραφή του αντιγραφέα Γλύκωνα, ακολουθεί λυσίππειο πρότυπο.

Ο Λύσιππος βοηθά να κατανοήσουμε τη μετάβαση από την κλασική στην ελληνιστική γλυπτική, και η επίδρασή του έφτασε μακριά: ο Πλίνιος λέει ότι ο μαθητής του Χάρης ο Λίνδιος έφτιαξε τον Κολοσσό της Ρόδου. Στην Ελλάδα, το καλύτερο μέρος για να γνωρίσει κανείς το ύφος του είναι το Αρχαιολογικό Μουσείο Δελφών, όπου ο Αγίας στέκεται μαζί με το σύνταγμα του Δαόχου. Για μια σύντομη άσκηση, ανοίξτε μια φωτογραφία του Αποξυόμενου του Βατικανού και γράψτε τρεις προτάσεις στα νέα ελληνικά που αρχίζουν με «Πριν από την άσκηση», «Τώρα» και «Μετά». Για παράδειγμα: «Πριν από την άσκηση άλειψε το σώμα του με λάδι». Έπειτα προσθέστε μια παθητική πρόταση, όπως «Το άγαλμα σώζεται σε αντίγραφο». Θυμηθείτε ότι η φωτογραφία δείχνει ρωμαϊκό μαρμάρινο αντίγραφο, όχι το χαμένο χάλκινο έργο του Λυσίππου.

• Ο Πλίνιος λέει ότι ο ρωμαϊκός λαός φώναζε στο θέατρο ώσπου ο Τιβέριος επέστρεψε τον Αποξυόμενο.
• Τον Κολοσσό της Ρόδου τον έφτιαξε ο Χάρης ο Λίνδιος, τον οποίο ο Πλίνιος ονομάζει μαθητή του Λυσίππου.
• Ο Πλίνιος αναφέρει ότι ο κολοσσικός Δίας του Τάραντα ήταν τόσο καλά ισορροπημένος ώστε οι καταιγίδες δεν μπορούσαν να τον ρίξουν.
• Ο ποιητής Ποσείδιππος έγραψε επίγραμμα στο οποίο το άγαλμα του Καιρού, έργο του Λυσίππου, απαντά στις ερωτήσεις ενός περαστικού.