Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου

Η Ελισάβετ Μουτζάν γεννήθηκε στις 2 Οκτωβρίου 1801 στη Ζάκυνθο, στα Επτάνησα, σε παλιά αριστοκρατική οικογένεια· γονείς της ήταν ο Φραγκίσκος Μουτζάν και η Αγγελική Συγούρου. Το όνομά της εμφανίζεται και ως Μουτζά ή Μαρτινέγκου. Από ένα κορίτσι της τάξης της αναμενόταν να μένει μέσα στο πατρικό σπίτι. Στη δική της αφήγηση περιγράφει έναν κλειστό κόσμο, όπου μια νέα γυναίκα σχεδόν δεν έβγαινε έξω και όπου η επιθυμία της για μελέτη φαινόταν παράξενη στους γύρω της. Είχε ελάχιστη συστηματική διδασκαλία και έμαθε πολλά μόνη της, διαβάζοντας αρχαία ελληνικά και ιταλικά.

Η βαθύτερη επιθυμία της ήταν να ζήσει για τη μελέτη και τη γραφή. Ζήτησε να μπει σε μοναστήρι, όχι τόσο από θρησκευτική κλίση όσο για να αποφύγει τον γάμο και τον εγκλεισμό, και η οικογένειά της αρνήθηκε. Προσπάθησε επίσης, χωρίς επιτυχία, να φύγει κρυφά από τη Ζάκυνθο για την Ιταλία. Θυμάται πώς τα νέα της Επανάστασης του 1821 τη συγκίνησαν τόσο, που ευχήθηκε να μπορούσε να πάρει η ίδια τα όπλα. Το 1831, ύστερα από μακρές διαπραγματεύσεις ανάμεσα στις οικογένειες, παντρεύτηκε τον Νικόλαο Μαρτινέγκο. Πέθανε το 1832, λίγο μετά τη γέννηση του γιου της, του Ελισαβέτιου· οι πηγές διαφωνούν για το πόσες ημέρες αργότερα.

Η Ελισάβετ έγραψε πολλά: θεατρικά έργα στα ελληνικά και στα ιταλικά, ποιήματα και πεζές μεταφράσεις αρχαίων έργων, όπως ο Προμηθεύς Δεσμώτης του Αισχύλου και η Οδύσσεια του Ομήρου. Σχεδόν όλα αυτά χάθηκαν. Μόνο σκόρπια κομμάτια σώζονται δίπλα στο μοναδικό ολοκληρωμένο έργο της.

Το έργο αυτό είναι η Αυτοβιογραφία, που ολοκληρώθηκε το 1831. Γραμμένη σε πρώτο πρόσωπο, εξηγεί στην οικογένειά της, και στους μεταγενέστερους αναγνώστες, γιατί αρνήθηκε τη ζωή που είχαν σχεδιάσει για εκείνη. Περιγράφει μέρες κλεισμένη στο σπίτι, τη δίψα της για βιβλία, την ελπίδα της να φανεί χρήσιμη στην κοινωνία και τον φόβο της για τα γραπτά της, στα οποία απευθύνεται σχεδόν σαν σε παιδιά της. Η γλώσσα είναι η ομιλούμενη ελληνική της επτανησιακής άρχουσας τάξης, με ιταλικά δάνεια και εκκλησιαστικές λέξεις, γι’ αυτό σήμερα ακούγεται παλαιότερη και πιο επίσημη. Ο γιος της εξέδωσε το κείμενο στην Αθήνα το 1881 με τον τίτλο Η Μήτηρ μου, αλλά έκοψε αποσπάσματα, οπότε σήμερα διαβάζουμε μια περικομμένη μορφή. Οι μελετητές τη θεωρούν ευρέως το πρώτο νεοελληνικό πεζό κείμενο γραμμένο από γυναίκα και μια σπάνια πρωτοπρόσωπη μαρτυρία για την καθημερινή ζωή στα Επτάνησα.

Η Αυτοβιογραφία είναι σήμερα κλασικό έργο της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Οι Έλληνες μαθητές διαβάζουν αποσπάσματα στο βιβλίο Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Γ΄ Γυμνασίου. Το κείμενο έχει επανεκδοθεί πολλές φορές, πιο πρόσφατα το 2021, και έχει μεταφραστεί στα αγγλικά (1989) και στα γαλλικά (2020). Το νεανικό μυθιστόρημα της Διδώς Σωτηρίου Οι επισκέπτες (1979) συνομιλεί με την ιστορία της, και ελληνικά θέατρα την έχουν ανεβάσει στη σκηνή. Το πορτρέτο της από τον Νικόλαο Καντούνη ανήκει στην Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα. Δοκιμάστε: διαβάστε τη φράση της «χωρίς να δύναμαι να πηγαίνω», αντικαταστήστε το παλιό ρήμα «δύναμαι» με το «μπορώ» και γράψτε δύο προτάσεις για τα σχολικά σας χρόνια: «Μπορούσα να…» και «Δεν μπορούσα να…».

• Ο γιος της εξέδωσε την Αυτοβιογραφία το 1881, ακριβώς πενήντα χρόνια αφότου εκείνη την ολοκλήρωσε.
• Έγραψε ότι τα νέα της Επανάστασης του 1821 έκαναν το αίμα της να ζεσταθεί.
• Το πορτρέτο της το ζωγράφισε ο Ζακυνθινός ζωγράφος Νικόλαος Καντούνης γύρω στο 1832.
• Οι κατάλογοι βιβλιοθηκών την καταγράφουν με πολλές γραφές, όπως Μουτζά, Μουτσά και Μαρτινέγκου.