Επίχαρμος

Σχεδόν όλα όσα ξέρουμε για τον Επίχαρμο προέρχονται από συγγραφείς που έζησαν πολύ αργότερα, και δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Ο Διογένης Λαέρτιος τον αποκαλεί Κώο, γιο του Ηλοθαλή, και λέει ότι μεταφέρθηκε σε ηλικία τριών μηνών στα Μέγαρα της Σικελίας και αργότερα στις Συρακούσες. Το βυζαντινό λεξικό γνωστό ως Σούδα τον λέει αντίθετα Συρακούσιο ή καταγόμενο από τη σικελική πόλη Κραστό, και καταγράφει και άλλες εκδοχές. Το γνωστό όνομα «Επίχαρμος ο Κώος» εκφράζει λοιπόν μία παράδοση και όχι βέβαιο γεγονός. Σαφές είναι ότι η δράση του ανήκε στις Συρακούσες, όπου έγραφε στα τοπικά δωρικά ελληνικά.

Η Σούδα τοποθετεί τη δράση του περίπου έξι χρόνια πριν από τους Περσικούς Πολέμους, γύρω στο 485 π.Χ. Μεταγενέστερες αφηγήσεις τον συνδέουν με την αυλή των ηγεμόνων των Συρακουσών, ιδίως του Ιέρωνα, που φιλοξένησε και τον Αισχύλο. Η αρχαία παράδοση τον έκανε μαθητή του Πυθαγόρα και συγγραφέα ιατρικών και φιλοσοφικών γνωμικών. Ήδη όμως στην αρχαιότητα ο Αθήναιος σημείωνε ότι ορισμένα ποιήματα που κυκλοφορούσαν με το όνομά του τα είχαν γράψει άλλοι, και οι σύγχρονοι μελετητές αντιμετωπίζουν πολλά τέτοια ρητά με επιφύλαξη. Ο Διογένης αναφέρει ότι ο Επίχαρμος έζησε ενενήντα χρόνια και ότι οι Συρακούσες τον τίμησαν με άγαλμα, του οποίου το επίγραμμα επαινούσε τη σοφία του.

Ο Επίχαρμος έγραψε πολλά έμμετρα θεατρικά έργα. Η Σούδα αναφέρει πενήντα δύο, ή τριάντα πέντε σύμφωνα με άλλη αρχαία καταμέτρηση, και σήμερα γνωρίζουμε περίπου σαράντα τίτλους. Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας διακρίνει δύο μεγάλες ομάδες. Περίπου τα μισά παρωδούσαν μύθους ηρώων όπως ο Ηρακλής και ο Οδυσσέας. Τα υπόλοιπα έδειχναν την καθημερινή ζωή και κωμικούς τύπους, όπως τον παράσιτο που τρώει στο τραπέζι άλλου και τον άξεστο χωρικό.

Στον Ἥβας γάμο (Ο γάμος της Ήβης), που τον παραθέτει ξανά και ξανά ο Αθήναιος, ένα θεϊκό γαμήλιο τραπέζι γίνεται αφορμή για μακριούς καταλόγους με ψάρια και θαλασσινά. Ο Ὀδυσσεὺς αὐτόμολος (Ο Οδυσσέας λιποτάκτης) έβαζε έναν ομηρικό ήρωα σε κωμική κατάσταση. Το Γᾶ καὶ Θάλασσα (Γη και Θάλασσα) παρουσίαζε αγώνα ανάμεσα σε δύο στοιχεία για το ποιο δίνει περισσότερα αγαθά. Το Λόγος καὶ Λογίνα (Λόγος και Λογίνα) σώζεται σε ακόμη μικρότερα κομμάτια και η υπόθεσή του είναι ασαφής.

Στην Ποιητική ο Αριστοτέλης έγραψε ότι η σύνθεση κωμικών μύθων ήρθε αρχικά από τη Σικελία, κατονομάζοντας τον Επίχαρμο και τον Φόρμιδα, και ότι ο Επίχαρμος έζησε πολύ πριν από τους Αθηναίους κωμικούς Χιωνίδη και Μάγνητα. Το χιούμορ του έπαιζε με ιδέες και με τη γλώσσα. Ένας γνωστός «αυξανόμενος λόγος» ρωτά αν ένας άνθρωπος που αλλάζει είναι ακόμη ο ίδιος, ώστε ένας οφειλέτης να ισχυριστεί ότι δεν χρωστά πια το χθεσινό χρέος. Σύμφωνα με την ιστορία λογοτεχνίας του Κέντρου, απέφευγε τα χοντρά αστεία και τις επιθέσεις σε κατονομαζόμενα πρόσωπα.

Ο Επίχαρμος διαβάζεται σήμερα σε συλλογές αποσπασμάτων και σε ιστορίες του ελληνικού θεάτρου, ανάμεσά τους η διαδικτυακή ιστορία λογοτεχνίας του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας. Έχει σημασία ως πρώιμος σικελικός κρίκος στην ιστορία που οδηγεί στην αθηναϊκή κωμωδία του Αριστοφάνη. Ξεκινήστε από τον στίχο αυτής της σελίδας, που ο Πολύβιος τον χαρακτηρίζει «καλώς ειρημένο από τον Επίχαρμο», και διαβάστε δυνατά τη νεοελληνική απόδοση. Έπειτα γράψτε δύο νεοελληνικές προτάσεις με τις ίδιες λέξεις: «Πιστεύεις εύκολα.» και «Πιστεύεις εύκολα;». Τα ελληνικά δείχνουν την ερώτηση με το «;» και με διαφορετικό επιτονισμό, όχι με αλλαγή της σειράς των λέξεων. Τέλος, μεταφέρετε τη συμβουλή: «Ο Πολύβιος γράφει ότι, κατά τον Επίχαρμο, δεν πρέπει να πιστεύουμε εύκολα.» Το επίπεδο Β2 αφορά το νεοελληνικό υλικό της σελίδας και όχι την αυτόνομη ανάγνωση των δωρικών αποσπασμάτων.

• Στον Θεαίτητο του Πλάτωνα ο Επίχαρμος ονομάζεται κορυφή της κωμωδίας, όπως ο Όμηρος της τραγωδίας.
• Η Σούδα του αποδίδει την επινόηση ελληνικών γραμμάτων, ισχυρισμό που οι σύγχρονοι μελετητές δεν δέχονται.
• Πολλά ονόματα ψαριών από τον Γάμο της Ήβης σώζονται επειδή ο Αθήναιος τα παρέθεσε σε ένα μεγάλο βιβλίο για το φαγητό.
• Ο Διογένης Λαέρτιος λέει ότι ο Επίχαρμος έζησε ενενήντα χρόνια.