Αθήναιος

Σχεδόν όλα όσα γνωρίζουμε για τον Αθήναιο προέρχονται από το ίδιο του το βιβλίο. Καταγόταν από τη Ναύκρατη, μια παλιά ελληνική εμπορική πόλη στο Δέλτα του Νείλου, και σε ένα χωρίο αποκαλεί τους κατοίκους της «οι δικοί μου Ναυκρατίτες». Έζησε και έγραψε στη Ρώμη στα τέλη του δεύτερου και στις αρχές του τρίτου αιώνα μ.Χ. Αναφέρει τον αυτοκράτορα Κόμμοδο, που πέθανε το 192, ως πρόσωπο της δικής του εποχής, άρα το έργο ολοκληρώθηκε μετά από εκείνη τη χρονιά. Ορισμένοι μελετητές ταυτίζουν τον κύριο ομιλητή του διαλόγου, τον Ουλπιανό από την Τύρο, με τον διάσημο νομομαθή Ουλπιανό, που πέθανε τη δεκαετία του 220, και γι’ αυτό χρονολογούν το βιβλίο αργότερα· η ταύτιση παραμένει αβέβαιη.

Οι «Δειπνοσοφισταί» αναφέρουν επίσης δύο παλαιότερα έργα του Αθηναίου, χαμένα σήμερα: μια ιστορία των βασιλέων της Συρίας και μια σύντομη μελέτη για ένα ψάρι που αναφέρεται στην κωμωδία «Ιχθύες» του Αρχίππου. Οικοδεσπότης του δείπνου είναι ο Λαρήνσιος, ένας επιφανής Ρωμαίος, και ανάμεσα στους καλεσμένους βρίσκονται γραμματικοί, φιλόσοφοι, μουσικοί και ο γιατρός Γαληνός από την Πέργαμο ως χαρακτήρας. Ο Αθήναιος διηγείται όλη την ιστορία στον φίλο του Τιμοκράτη, με πλαίσιο που θυμίζει πλατωνικό διάλογο. Τίποτα αξιόπιστο δεν είναι γνωστό για την οικογένειά του, τους δασκάλους του ή τη χρονιά του θανάτου του.

Οι «Δειπνοσοφισταί» σώζονται σε δεκαπέντε βιβλία. Το παλαιότερο πλήρες χειρόγραφο, που αντιγράφηκε πιθανότατα τον δέκατο αιώνα και βρίσκεται σήμερα στη Βενετία, έχει χάσει τα δύο πρώτα βιβλία, την αρχή του τρίτου και χωρία των βιβλίων 11 και 15· αυτά τα μέρη είναι γνωστά από μια συντομότερη επιτομή. Η επιτομή λέει ότι η διάταξη του βιβλίου μιμείται την πολυτέλεια του δείπνου. Τα θέματα ακολουθούν το τραπέζι και τη συζήτηση: ψωμιά στο βιβλίο 3, ψάρια στο βιβλίο 7, έρωτας και διάσημες γυναίκες στο βιβλίο 13, στεφάνια στο βιβλίο 15. Κάθε θέμα γίνεται αγώνας παραθεμάτων, καθώς οι καλεσμένοι απαντούν ο ένας στον άλλον με στίχους από κωμωδία, ιστορία, ιατρική και ποίηση.

Στο βιβλίο 7 ο αφηγητής υπόσχεται στον Τιμοκράτη να καταγράψει τα ψάρια αλφαβητικά, για να μπορεί να τα θυμάται. Στο βιβλίο 3 ο καλεσμένος Ποντιανός παραθέτει τον Αρχέστρατο, ποιητή της καλοφαγίας του τέταρτου αιώνα π.Χ., ο οποίος επαινεί το κριθάρι της Ερεσού στη Λέσβο και το ψωμί της αγοράς της Αθήνας. Ο Αθήναιος σημειώνει ότι το ποίημα κυκλοφορούσε με διάφορους τίτλους, ανάμεσά τους «Γαστρονομία» και «Ηδυπάθεια». Τα επίπεδα έχουν σημασία: ο Αρχέστρατος έγραψε τους στίχους, ο Ποντιανός είναι χαρακτήρας που τους παραθέτει και ο Αθήναιος συνέθεσε όλη τη συζήτηση. Τα σωζόμενα αποσπάσματα του Αρχέστρατου, καθώς και πολλοί στίχοι από χαμένες κωμωδίες ποιητών όπως ο Άλεξις και ο Αντιφάνης, διαβάζονται σήμερα κυρίως μέσα από τέτοια παραθέματα.

Το τραπέζι του Αθηναίου υπάρχει ακόμη μέσα στα καθημερινά ελληνικά. Το «δείπνο» είναι το αρχαίο «δεῖπνον» και το «ψάρι» προέρχεται από το «ὀψάριον», υποκοριστικό του «ὄψον», λέξης για το μαγειρεμένο φαγητό που συζητούν οι καλεσμένοι στο βιβλίο 7. Η Ερεσός, της οποίας το κριθάρι επαίνεσε ο Αρχέστρατος, είναι ακόμη χωριό της Λέσβου. Δοκιμάστε: ξαναδιαβάστε στο νεοελληνικό κείμενο αυτής της σελίδας τις προτάσεις για τους στίχους του Αρχέστρατου για το ψωμί. Έπειτα γράψτε στα νέα ελληνικά ένα μενού με πέντε πιάτα σε αλφαβητική σειρά, όπως έκανε ο Αθήναιος με τα ψάρια του. Προσθέστε δύο προτάσεις σε πλάγιο λόγο: «Ο Αρχέστρατος γράφει ότι το καλύτερο κριθάρι βγαίνει στην Ερεσό» και «Ο Ποντιανός παραθέτει τους στίχους του».

• Η λέξη δειπνοσοφιστής ενώνει το «δεῖπνον» (δείπνο) και το «σοφιστής» (ειδήμων ή σοφιστής).
• Ο γιατρός Γαληνός από την Πέργαμο εμφανίζεται ανάμεσα στους καλεσμένους ως χαρακτήρας και καθυστερεί το φαγητό με μια ομιλία για τα ψωμιά.
• Ο Αθήναιος λέει ότι κατέταξε τα ψάρια του βιβλίου 7 αλφαβητικά, για να θυμούνται ευκολότερα.
• Μια λατινική μετάφραση του Natale Conti τυπώθηκε στη Βενετία το 1556.