Στησίχορος

Η αρχαία βιογραφική παράδοση τοποθετεί τον Στησίχορο ανάμεσα στο τελευταίο τέταρτο του 7ου και στο πρώτο μισό του 6ου αιώνα π.Χ. Ο Malcolm Davies και ο Patrick Finglass, επιμελητές της βασικής σύγχρονης έκδοσης (2014), χρονολογούν τη δράση του κυρίως στο πρώτο μισό του 6ου αιώνα. Αρχαίες πηγές τον συνδέουν με την Ιμέρα, ελληνική πόλη στη βόρεια ακτή της Σικελίας, ενώ άλλες αναφέρουν το Μάταυρο (Μέταυρο) στη νότια Ιταλία· οι μελετητές συζητούν ακόμη αν γεννήθηκε στη μία πόλη και μετακόμισε στην άλλη. Κατά την παράδοση, το πραγματικό του όνομα ήταν Τεισίας, και το Στησίχορος, περίπου «αυτός που στήνει τον χορό», ήταν όνομα που προήλθε από την ενασχόλησή του με το χορικό τραγούδι. Οι γραφές Stesichorus, Stesichoros και Stisichoros δηλώνουν τον ίδιο ποιητή.

Λίγα στοιχεία της ζωής του είναι βέβαια, και οι περισσότερες ιστορίες γι’ αυτόν ειπώθηκαν πολύ μετά τον θάνατό του. Η πιο γνωστή παραδίδεται από τον Πλάτωνα στον «Φαίδρο»: ο Στησίχορος έχασε το φως του επειδή μίλησε άσχημα για την Ωραία Ελένη, κατάλαβε την αιτία, συνέθεσε μια παλινωδία, ένα τραγούδι που λέει το αντίθετο, και ξαναβρήκε αμέσως την όρασή του. Πρόκειται για αρχαία παράδοση, όχι για τεκμηριωμένο γεγονός. Ορισμένες αρχαίες μαρτυρίες τον συνδέουν επίσης με διαμονή στη Σπάρτη, όπου τιμούσαν την Ελένη. Με μεγαλύτερη βεβαιότητα μπορούμε να πούμε ότι έδρασε στις ελληνικές πόλεις της Δύσης, σε δωρική λογοτεχνική γλώσσα γεμάτη ομηρικές λέξεις.

Οι Αλεξανδρινοί φιλόλογοι συγκέντρωσαν την ποίηση του Στησίχορου σε 26 βιβλία, αλλά σώζονται μόνο περίπου εκατό αποσπάσματα, τα περισσότερα σύντομα. Οι τίτλοι δείχνουν το εύρος του: η «Γηρυονηίς», για τον Ηρακλή και το τρισώματο τέρας Γηρυόνη· η «Ἰλίου Πέρσις» (Η άλωση της Τροίας) και οι «Νόστοι» (Οι επιστροφές) από τον Τρωικό κύκλο· μια «Ὀρέστεια»· και η «Ἐριφύλη» από τον θηβαϊκό μύθο. Ο Ρωμαίος κριτικός Κοϊντιλιανός έγραψε ότι σήκωσε με τη λύρα το βάρος της επικής ποίησης. Τα ποιήματα ήταν μεγάλα: ένας πάπυρος της «Γηρυονηίδος» που δημοσιεύτηκε το 1967 (P.Oxy. 2617) έχει στο περιθώριο τον αριθμό στίχου 1300, αν και διαβάζονται μόνο περίπου 180 στίχοι. Ένας πάπυρος της Λιλ, που δημοσιεύτηκε το 1976, διασώζει τον λόγο μιας μητέρας προς τους γιους της Ετεοκλή και Πολυνείκη· οι εκδότες του τον απέδωσαν στον Στησίχορο, αλλά δεν το δέχονται όλοι οι μελετητές.

Οι αρχαίοι συγγραφείς του απέδιδαν επίσης την πρώτη χορική τριάδα στροφής, αντιστροφής και επωδού, που τη θυμάται η φράση «τρία Στησιχόρου». Τα πιο πολυσυζητημένα ποιήματά του αφορούν την Ελένη. Στην Παλινωδία αρνήθηκε ότι εκείνη έπλευσε ποτέ στην Τροία: οι στίχοι που παραθέτει ο Πλάτωνας αρχίζουν με τα λόγια «δεν είναι αληθινή αυτή η ιστορία». Στην εκδοχή που συνδέεται με την Παλινωδία, στην Τροία πήγε μόνο ένα είδωλο της Ελένης. Αν υπήρξε μία Παλινωδία ή δύο, συζητείται ακόμη. Η τραγωδία του Ευριπίδη «Ἑλένη» ακολουθεί αυτή την εναλλακτική εκδοχή.

Ο Στησίχορος διαβάζεται σήμερα σε ελληνικές ανθολογίες της αρχαϊκής λυρικής ποίησης, ανάμεσά τους και στο διαδικτυακό εγχειρίδιο του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας, που περιλαμβάνει το απόσπασμα της παλινωδίας. Η Ελένη-είδωλο ζει επίσης μέσα από την «Ελένη» του Ευριπίδη. Δοκιμάστε το εξής: διαβάστε τους τρεις στίχους με τη δική μας νεοελληνική απόδοση και γράψτε δύο προτάσεις στα νέα ελληνικά. Πρώτη: «Ο Όμηρος λέει ότι η Ελένη πήγε στην Τροία». Δεύτερη: «Ο Στησίχορος, όμως, γράφει ότι δεν πήγε ποτέ». Έπειτα προσθέστε μια πρόταση που αρχίζει με «λέγεται ότι» για την ιστορία της τύφλωσης. Το Β2 περιγράφει αυτή τη διασκευασμένη εξάσκηση, όχι την αυτόνομη ανάγνωση του αρχαίου δωρικού πρωτοτύπου.

• Κατά την παράδοση, το πραγματικό του όνομα ήταν Τεισίας· το Στησίχορος σημαίνει περίπου «αυτός που στήνει χορούς».
• Ένα απόσπασμα παπύρου της «Γηρυονηίδος» έχει τον αριθμό στίχου 1300.
• Η λέξη παλινωδία βγαίνει από το πάλιν (πίσω, αντίστροφα) και την ᾠδή (τραγούδι): ένα τραγούδι που λέει το αντίθετο.
• Η αρχαία φράση «τρία Στησιχόρου» αναφέρεται στη στροφή, την αντιστροφή και την επωδό.