Ζαχαρίας Παπαντωνίου

Ο Παπαντωνίου γεννήθηκε το 1877 στο Καρπενήσι, μια μικρή πόλη ανάμεσα στα ελατοδάση και τις ψηλές κορυφές της Ευρυτανίας, στη Στερεά Ελλάδα. Τα βουνά των παιδικών του χρόνων τον συνόδευσαν σε όλη του τη ζωή και έγιναν το σκηνικό του πιο γνωστού του βιβλίου. Νέος ακόμη εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου άρχισε να γράφει σε εφημερίδες και λογοτεχνικά περιοδικά· δημοσίευσε ποιήματα, σύντομα πεζά και κριτικές, και σύντομα έγινε γνωστός ως οξυδερκής και κομψός κριτικός.

Από το 1908 ως το 1910 έζησε στο Παρίσι ως ανταποκριτής της αθηναϊκής εφημερίδας Εμπρός, γράφοντας για τη γαλλική ζωή και τέχνη, και επέστρεψε με ευρεία γνώση της ευρωπαϊκής ζωγραφικής. Ήταν ένθερμος δημοτικιστής, υπέρμαχος της δημοτικής, στον μακρύ αγώνα που έμεινε γνωστός ως «γλωσσικό ζήτημα», απέναντι στη λόγια, αρχαΐζουσα καθαρεύουσα.

Το 1917 η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου ξεκίνησε μια μεταρρύθμιση που έφερε τη δημοτική στις πρώτες τάξεις του δημοτικού σχολείου, με επικεφαλής τους παιδαγωγούς Αλέξανδρο Δελμούζο, Δημήτρη Γληνό και Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Ζητήθηκε από τον Παπαντωνίου να γράψει ένα αναγνωστικό, και το αποτέλεσμα ήταν Τα ψηλά βουνά (1918). Το 1918 διορίστηκε επίσης διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης στην Αθήνα, με την οποία έμεινε δεμένος ως τον θάνατό του. Το 1938 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Πέθανε στην Αθήνα την 1η Φεβρουαρίου 1940.

Τα ψηλά βουνά αφηγούνται την ιστορία μιας παρέας μαθητών που περνούν ένα καλοκαίρι στο βουνό με τον δάσκαλό τους. Μακριά από την πόλη χτίζουν μόνοι τους καλύβες, μαγειρεύουν, μοιράζουν τις δουλειές μεταξύ τους, φτιάχνουν δικούς τους κανόνες και μαθαίνουν από το δάσος, τα ζώα, τους βοσκούς και τον καιρό. Κάθε κεφάλαιο είναι μια μικρή περιπέτεια, και κάθε περιπέτεια διδάσκει κάτι: τη συνεργασία, την ευθύνη, την αγάπη για τη φύση και την ελληνική ύπαιθρο. Η γλώσσα είναι απλή, ζωντανή δημοτική, τα ελληνικά της καθημερινής ομιλίας, γραμμένα για να τα διαβάζουν τα παιδιά με ευχαρίστηση.

Αυτό ήταν επαναστατικό. Ως τότε τα ελληνόπουλα μάθαιναν να διαβάζουν από βιβλία στην καθαρεύουσα, μια γλώσσα που δεν μιλούσαν στο σπίτι. Τα νέα αναγνωστικά, με πιο γνωστό Τα ψηλά βουνά, δέχτηκαν επίθεση από τους συντηρητικούς ως επικίνδυνα για τη θρησκεία και το έθνος. Μετά τις εκλογές του 1920 η νέα κυβέρνηση τα απέσυρε από τα σχολεία. Το βιβλίο επέστρεψε αργότερα στα σχολεία και από τότε επανεκδίδεται συνεχώς.

Ο Παπαντωνίου ήταν επίσης εξαιρετικός πεζογράφος, όπως δείχνουν τα πεζά ποιήματα των Πεζών ρυθμών (1923), και για δεκαετίες ένας από τους κορυφαίους κριτικούς τέχνης της Ελλάδας, γράφοντας σε εφημερίδες για την ελληνική και την ευρωπαϊκή ζωγραφική.

Τα ψηλά βουνά κυκλοφορούν ακόμη, και πολλοί μεγαλύτεροι Έλληνες θυμούνται ότι τα διάβασαν στο σχολείο· είναι ένα φυσικό πρώτο «αληθινό» βιβλίο για όποιον μαθαίνει ελληνικά, γιατί η γλώσσα του είναι καθαρή και κοντά στη σημερινή. Στο Καρπενήσι τον θυμούνται ως τον συγγραφέα της πόλης, και τα βουνά γύρω της, το Βελούχι και τα δάση της Ευρυτανίας, είναι ακριβώς το τοπίο του βιβλίου: ένας περίπατος εκεί είναι το καλύτερο σχόλιο. Οι ιστορίες της ελληνικής εκπαίδευσης τον αναφέρουν πάντα μαζί με τον Δελμούζο, τον Γληνό και τον Τριανταφυλλίδη ως μέρος του αγώνα που έκανε τη δημοτική γλώσσα των ελληνικών σχολείων.

• Τα ψηλά βουνά (1918) ήταν από τα πρώτα επίσημα ελληνικά σχολικά βιβλία γραμμένα στη δημοτική και όχι στην καθαρεύουσα.
• Μετά την αλλαγή κυβέρνησης το 1920 το βιβλίο αποσύρθηκε από τα σχολεία, για να επιστρέψει αργότερα.
• Διορίστηκε διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης στην Αθήνα το 1918, την ίδια χρονιά που κυκλοφόρησε το αναγνωστικό του.
• Τα βουνά του βιβλίου είναι εκείνα της γενέθλιας Ευρυτανίας του, γύρω από το Καρπενήσι.