Νίκος Παναγιωτόπουλος

Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος γεννήθηκε στη Μυτιλήνη της Λέσβου τον Νοέμβριο του 1941, σε μια μικροαστική οικογένεια, και εκεί είδε για πρώτη φορά σινεμά. Σπούδασε κινηματογράφο στην Αθήνα και έμαθε τη δουλειά ως βοηθός σκηνοθέτη σε ελληνικές και ξένες παραγωγές, κυρίως εμπορικές λαϊκές ταινίες· συχνά θυμόταν τη μαθητεία του δίπλα σε σκηνοθέτες επιτυχιών, όπως ο Στέλιος Τατασόπουλος. Την πόλη που τον διαμόρφωσε όμως ήταν το Παρίσι. Έζησε εκεί από το 1960 ως το 1973, παρακολούθησε μαθήματα κινηματογράφου στη Σορβόννη και πέρασε πολλές ώρες στη Γαλλική Ταινιοθήκη, όπου ανακάλυψε τα κλασικά έργα του σινεμά στη μεγάλη οθόνη. Ως φοιτητές, αυτός και ο Θόδωρος Αγγελόπουλος μοιράστηκαν μάλιστα και το ίδιο διαμέρισμα.

Πίσω στην Αθήνα το 1973, γύρισε μερικές ταινίες μικρού μήκους και έπειτα την πρώτη του μεγάλου μήκους, Τα χρώματα της ίριδας (1974). Τα τελευταία του χρόνια δούλευε με αξιοσημείωτο ρυθμό, σχεδόν μία ταινία τον χρόνο. Η δεύτερη σύζυγός του, η ενδυματολόγος Μαριάννα Σπανουδάκη, σχεδίαζε τα κοστούμια των ταινιών του. Έγραφε επίσης: ένα αυτοβιογραφικό βιβλίο, Από το καλάθι των αχρήστων, και ένα μυθιστόρημα, Τίποτα.

Πέθανε από έμφραγμα τον Ιανουάριο του 2016, σε ηλικία 74 ετών. Η δέκατη έβδομη ταινία του, Η κόρη του Ρέμπραντ, είχε κατέβει από τις αίθουσες μόλις λίγες μέρες νωρίτερα, και είχε ήδη γυρίσει την πρώτη εβδομάδα της επόμενης, του Amor fati.

Ο Παναγιωτόπουλος αρνιόταν να δεθεί με ένα μόνο ύφος. Περνούσε από τον σουρεαλισμό στο νουάρ, στο μελόδραμα, στο μιούζικαλ και στο ρόουντ μούβι, και στο Beautiful People (2001) ξαναδούλεψε μάλιστα την «Περιφρόνηση» του Γκοντάρ. Δεν του άρεσαν ο ρεαλισμός και το κήρυγμα: «Δεν θέλω να καταγγείλω τίποτα», είχε πει στην «Εφημερίδα των Συντακτών». Ένας βοηθός του χαρακτήρισε κάποτε τις ταινίες του «κωμωδίες μυστηρίου», και εκείνος έλεγε ότι θα έβαζε ευχαρίστως όλο του το έργο κάτω από αυτόν τον τίτλο.

Η πιο γνωστή του ταινία, Οι τεμπέληδες της εύφορης κοιλάδας (1978), διασκευάζει μυθιστόρημα του Αλμπέρ Κοσερί, συγγραφέα γεννημένου στην Αίγυπτο που έγραφε στα γαλλικά. Ένας πλούσιος πατέρας και οι τρεις γιοι του αποσύρονται σε μια εξοχική βίλα και παραδίδονται στον ύπνο, ενώ μια νεαρή υπηρέτρια κάνει όλες τις δουλειές· μόνο ο μικρότερος γιος προσπαθεί να ξεφύγει. Πολλοί θεατές τη διάβασαν ως αλληγορία για τη δικτατορία και για μια άρχουσα τάξη σε παρακμή. Σκοτεινή και γεμάτη σύμβολα, είχε παρ’ όλα αυτά εμπορική επιτυχία και κέρδισε τη Χρυσή Λεοπάρδαλη στο Λοκάρνο.

Μεταγενέστερες ταινίες έφτασαν σε πλατύ κοινό: Ο εργένης (1997), από μυθιστόρημα του Βαγγέλη Ραπτόπουλου, και Αυτή η νύχτα μένει (1999), που το ομώνυμο τραγούδι του Σταμάτη Κραουνάκη έγινε τεράστια επιτυχία. Το Delivery (2004), που επιλέχθηκε για το διαγωνιστικό τμήμα της Βενετίας, ακολουθεί έναν νεαρό διανομέα πίτσας με το μηχανάκι του στις κρυφές γωνιές της Αθήνας.

Ο Παναγιωτόπουλος μένει μια ξεχωριστή μορφή του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου: της γενιάς του Αγγελόπουλου, αλλά πάντα σε δικό του δρόμο. Οι ταινίες του επιστρέφουν σε αναδρομικές προβολές· το 2022, για παράδειγμα, το Μουσείο Πέρα της Κωνσταντινούπολης πρόβαλε τους Τεμπέληδες της εύφορης κοιλάδας στα ελληνικά με υπότιτλους. Για μια άσκηση Β2, πάρτε τη σύνοψη του Delivery από το φεστιβάλ και αφηγηθείτε την αρχή του στα ελληνικά με λέξεις σειράς και κίνησης: «Πρώτα κατεβαίνει από το λεωφορείο», «Μετά κοιμάται στον σταθμό», «Το επόμενο πρωί ψάχνει δουλειά». Έπειτα προσθέστε πού πηγαίνει με το μηχανάκι του. Αυτές είναι δικές μας προτάσεις εξάσκησης, όχι διάλογοι της ταινίας. Αν μπορείτε να δείτε μια σύντομη σκηνή από τους Τεμπέληδες, χρησιμοποιήστε υπότιτλους και περιγράψτε μόνο ό,τι βλέπετε.

• Ως φοιτητές στο Παρίσι, αυτός και ο Θόδωρος Αγγελόπουλος μοιράστηκαν ένα διαμέρισμα, αν και οι ταινίες τους πήραν αργότερα πολύ διαφορετικούς δρόμους.
• Οι Τεμπέληδες της εύφορης κοιλάδας γυρίστηκαν σε μια έπαυλη στην Κηφισιά, ένα καταπράσινο βόρειο προάστιο της Αθήνας.
• Ο Λευτέρης Βογιατζής κέρδισε το βραβείο ανδρικής ερμηνείας στο φεστιβάλ του Σαν Ρέμο για το Ονειρεύομαι τους φίλους μου (1993), που βασίζεται σε διηγήματα του Δημήτρη Νόλλα.
• Δήλωνε «υπέρ της ταπεινής τέχνης» και έλεγε ότι σε μια φτηνή ταινία είσαι πολύ ελεύθερος.