Σπυρίδων Μαρινάτος

Ο Μαρινάτος γεννήθηκε στις 17 Νοεμβρίου 1901 (4 Νοεμβρίου με το παλαιό ημερολόγιο) στο Ληξούρι της Κεφαλονιάς. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και αργότερα στο Βερολίνο και στη Χάλλη της Γερμανίας· το 1919, φοιτητής ακόμη, μπήκε στην Αρχαιολογική Υπηρεσία. Στάλθηκε στην Κρήτη, όπου το 1929 έγινε έφορος αρχαιοτήτων και διευθυντής του Μουσείου Ηρακλείου (ως το 1937), που στεγάζει τις μεγάλες μινωικές συλλογές. Στην Κρήτη ανέσκαψε πολλές θέσεις, ανάμεσά τους, το 1932, την Αμνισό, το παλιό λιμάνι της Κνωσού, όπου βρήκε μια μινωική έπαυλη διακοσμημένη με τοιχογραφίες κρίνων και, μέσα στα ερείπια, ένα στρώμα ελαφρόπετρας, της ελαφριάς ηφαιστειακής πέτρας που εκτινάσσουν οι εκρήξεις.

Το 1939 έγινε καθηγητής αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, και την ίδια χρονιά ανέσκαψε στις Θερμοπύλες, όπου στον μικρό λόφο του Κολωνού βρήκε αιχμές βελών από την τελευταία μάχη του Λεωνίδα και των Σπαρτιατών του το 480 π.Χ. Μετά τον πόλεμο εργάστηκε στη Μεσσηνία, στην περιοχή της Πύλου, και στον Μαραθώνα, και το 1955 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Το 1967 ξεκίνησε την ανασκαφή που στεφάνωσε την καριέρα του, στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης. Την ίδια χρονιά οι συνταγματάρχες κατέλαβαν την εξουσία στην Ελλάδα, και ο Μαρινάτος δέχτηκε την πρόταση της χούντας να ηγηθεί της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας ως Γενικός Επιθεωρητής, θέση που κράτησε ως τον Ιανουάριο του 1974 και για την οποία επικρίθηκε. Την 1η Οκτωβρίου 1974, ενώ δούλευε στο Ακρωτήρι, έπεσε από έναν τοίχο και σκοτώθηκε. Τάφηκε, όπως είχε ευχηθεί, μέσα στον χώρο που είχε φέρει στο φως· το 2005 ο τάφος του μεταφέρθηκε κοντά στη νότια είσοδο.

Η πρώτη μεγάλη ιδέα του Μαρινάτου γεννήθηκε από την ελαφρόπετρα της Αμνισού. Σε ένα άρθρο που δημοσίευσε το 1939 στο βρετανικό περιοδικό Antiquity, με τίτλο «Η ηφαιστειακή καταστροφή της μινωικής Κρήτης», πρότεινε ότι η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας, περίπου 110 χιλιόμετρα βόρεια της Κρήτης, είχε στείλει στάχτη, σεισμούς και παλιρροϊκά κύματα στις μινωικές ακτές και είχε συμβάλει στην πτώση του πολιτισμού της Κνωσού. Η θεωρία τον έκανε διάσημο. Σήμερα οι επιστήμονες χρονολογούν την έκρηξη γύρω στο 1600 π.Χ., νωρίτερα από την οριστική πτώση των μινωικών ανακτόρων, οπότε η σύνδεση είναι λιγότερο άμεση απ' ό,τι πίστευε, αλλά η έκρηξη θεωρείται ακόμη ένα από τα μεγάλα γεγονότα της Εποχής του Χαλκού στο Αιγαίο.

Για να ελέγξει τη θεωρία του διάλεξε το Ακρωτήρι, στο νότιο μέρος της Σαντορίνης, όπου αγρότες είχαν βρει αρχαίους τοίχους. Από το 1967 η ομάδα του αποκάλυψε μια ακμάζουσα πόλη της Εποχής του Χαλκού, θαμμένη από την έκρηξη και διατηρημένη κάτω από μέτρα στάχτης: δρόμους, πλατείες, διώροφα και τριώροφα σπίτια, πιθάρια, έπιπλα των οποίων το σχήμα σώθηκε ως κοιλότητες μέσα στη στάχτη. Σε αντίθεση με την Πομπηία, δεν βρέθηκαν σχεδόν καθόλου σώματα· οι κάτοικοι φαίνεται ότι πρόλαβαν να φύγουν. Πάνω απ' όλα, οι τοίχοι ήταν σκεπασμένοι με ζωγραφιές: Η Άνοιξη, με κόκκινα κρίνα και χελιδόνια, δύο αγόρια που πυγμαχούν, ένας νεαρός ψαράς που κρατά την ψαριά του, και μια μακριά μικρογραφική ζωφόρος με έναν στόλο που ταξιδεύει ανάμεσα σε λιμάνια. Αυτές οι τοιχογραφίες άλλαξαν την εικόνα μας για την τέχνη του Αιγαίου. Ο Μαρινάτος δημοσίευε τα αποτελέσματα χρόνο με τον χρόνο στις εκθέσεις του, Ανασκαφαί Θήρας.

Το Ακρωτήρι είναι σήμερα ένας από τους πιο επισκέψιμους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας, προστατευμένος από ένα μεγάλο σύγχρονο στέγαστρο· περπατώντας στους αρχαίους δρόμους του, περνάς κοντά από τον τάφο του Μαρινάτου, κοντά στην είσοδο. Πολλές τοιχογραφίες βρίσκονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας και στο Μουσείο Προϊστορικής Θήρας στα Φηρά, και η τοιχογραφία της Άνοιξης, με τα χελιδόνια της, εμφανίζεται σε αφίσες, εξώφυλλα βιβλίων και σουβενίρ. Η ανασκαφή συνεχίστηκε μετά τον θάνατό του υπό τον συνεργάτη του Χρίστο Ντούμα. Οι επισκέπτες της Σαντορίνης ακούνε συχνά την ιστορία, που συνέδεσαν ο Μαρινάτος και άλλοι, ότι πίσω από τον μύθο του Πλάτωνα για την Ατλαντίδα κρύβεται η καταστροφή της Θήρας. Στο Ληξούρι, όπου γεννήθηκε, τον θυμούνται ως ένα από τα διάσημα τέκνα της Κεφαλονιάς.

• Πρώτος πρότεινε τη σύνδεση της έκρηξης της Θήρας με τη μινωική Κρήτη σε ένα άρθρο του 1939.
• Στις Θερμοπύλες βρήκε, στον λόφο του Κολωνού, αιχμές βελών από τη μάχη του 480 π.Χ.
• Στο Ακρωτήρι δεν βρέθηκαν σχεδόν καθόλου ανθρώπινα λείψανα, πράγμα που δείχνει ότι οι κάτοικοι έφυγαν πριν από την έκρηξη.
• Πέθανε στο Ακρωτήρι το 1974 μετά από πτώση κατά την ανασκαφή και είναι θαμμένος μέσα στον χώρο.