Περικλής

Ο Περικλής γεννήθηκε γύρω στο 495 π.Χ. στους κόλπους της αθηναϊκής αριστοκρατίας: ο πατέρας του, ο Ξάνθιππος, διοικούσε τον στόλο που νίκησε τους Πέρσες στη Μυκάλη το 479 π.Χ., και η μητέρα του, η Αγαρίστη, ανήκε στους Αλκμεωνίδες, την οικογένεια του μεταρρυθμιστή Κλεισθένη. Δάσκαλός του ήταν ο φιλόσοφος Αναξαγόρας, συναναστρεφόταν τον γλύπτη Φειδία και τους σοφιστές, και ήταν γνωστός για τόσο απόλυτη συγκράτηση ώστε οι κωμικοί ποιητές τον αποκαλούσαν «τον Ολύμπιο». Χλεύαζαν επίσης το μακρόστενο κεφάλι του, και γι’ αυτό όλες οι προτομές του τον δείχνουν να φορά κράνος.

Μπήκε στην πολιτική τη δεκαετία του 460 με την πλευρά των δημοκρατικών και, αφού οι μεταρρυθμίσεις του Εφιάλτη το 462/461 π.Χ. αφαίρεσαν τις εξουσίες από το αριστοκρατικό συμβούλιο του Αρείου Πάγου, έγινε ο πρώτος άνδρας της εκκλησίας του δήμου. Από το 443 π.Χ. περίπου εκλεγόταν στρατηγός κάθε χρόνο και χρησιμοποιούσε το αξίωμα για να κατευθύνει την πόλη. Μετέφερε το ταμείο της Δηλιακής Συμμαχίας στην Αθήνα (454 π.Χ.), κατέπνιξε την αποστασία της Σάμου (440 π.Χ.) και αντιμετώπισε τη Σπάρτη στην κρίση που οδήγησε στον Πελοποννησιακό πόλεμο το 431 π.Χ., πείθοντας τους Αθηναίους να αποσυρθούν πίσω από τα τείχη τους και να εμπιστευτούν τον στόλο.

Η ιδιωτική του ζωή ήταν δημόσιο σκάνδαλο: χώρισε τη γυναίκα του και έζησε με την Ασπασία από τη Μίλητο, μια ξένη με φημισμένη ευφυΐα, με την οποία απέκτησε γιο. Όταν ο λοιμός χτύπησε την πολυάνθρωπη πόλη το 430 π.Χ., έχασε τους δύο νόμιμους γιους του, καθαιρέθηκε για λίγο και τιμωρήθηκε με πρόστιμο, έπειτα επανεξελέγη. Πέθανε κι ο ίδιος από τον λοιμό το φθινόπωρο του 429 π.Χ. Ο Θουκυδίδης έκρινε ότι η Αθήνα επί των ημερών του ήταν «στα λόγια δημοκρατία, στην πράξη εξουσία του πρώτου πολίτη».

Τα επιτεύγματα του Περικλή είναι νόμοι, κτίρια και ένας λόγος. Οι νόμοι έκαναν τη δημοκρατία ριζοσπαστική. Η μισθοφορά των δικαστών, που καθιερώθηκε με πρότασή του, σήμαινε ότι ένας φτωχός αγρότης μπορούσε να καθίσει στα λαϊκά δικαστήρια χωρίς να χάσει το μεροκάματό του, και ακολούθησε η αμοιβή για τα αξιώματα. Ο νόμος του για την ιθαγένεια του 451/450 π.Χ. περιόρισε το δικαίωμα του πολίτη σε όσους είχαν Αθηναία μητέρα και Αθηναίο πατέρα, μέτρο που αργότερα θα έπληττε τον ίδιο του τον γιο από την Ασπασία, ο οποίος χρειάστηκε ειδική ψηφοφορία για να γίνει πολίτης.

Τα κτίρια πληρώθηκαν εν μέρει από τον φόρο των συμμάχων, κάτι που οι αντίπαλοί του αποκαλούσαν ληστεία. Ο Παρθενώνας χτίστηκε μεταξύ 447 και 432 π.Χ. από τους αρχιτέκτονες Ικτίνο και Καλλικράτη, με τον Φειδία να επιβλέπει τη γλυπτική διακόσμηση και να φιλοτεχνεί τη μεγάλη χρυσελεφάντινη Αθηνά στο εσωτερικό του· ακολούθησαν από το 437 π.Χ. η μνημειώδης πύλη των Προπυλαίων και το Ωδείο δίπλα στο θέατρο του Διονύσου. Μέσα σε δεκαπέντε χρόνια η Ακρόπολη πήρε τη μορφή που ο κόσμος αναγνωρίζει ακόμη. Τα ίδια χρόνια ήταν τα χρόνια του Σοφοκλή, του Ηροδότου στην Αθήνα, του νεαρού Σωκράτη και των πρώτων έργων του Ευριπίδη, και γι’ αυτό οι Έλληνες μιλούν για τον «χρυσό αιώνα του Περικλή».

Ο λόγος είναι ο Επιτάφιος (Επιτάφιος) για τους πρώτους νεκρούς του πολέμου, τον χειμώνα του 431/430 π.Χ., όπως τον παραδίδει ο Θουκυδίδης στο δεύτερο βιβλίο. Σχεδόν δεν αναφέρει τους νεκρούς· περιγράφει την πόλη για την οποία πέθαναν: διακυβέρνηση από τους πολλούς, ίση δικαιοσύνη, ελευθερία στην ιδιωτική ζωή, ανοιχτότητα στους ξένους, γενναιότητα που πηγάζει από τη σκέψη και όχι από την άσκηση, και το περίφημο «αγαπάμε το ωραίο με απλότητα και τη σοφία χωρίς μαλθακότητα». Ήταν ουσιαστικά ο πρώτος γραπτός ορισμός ενός δημοκρατικού τρόπου ζωής.

Οι Έλληνες μαθητές συναντούν τον Περικλή δύο φορές: στα βιβλία ιστορίας του γυμνασίου, όπου ο πέμπτος αιώνας π.Χ. είναι απλώς «η εποχή του Περικλή» (ο χρυσός αιώνας του Περικλή), και στο λύκειο, όπου πολλοί διαβάζουν τον Επιτάφιο στο πρωτότυπο με τον Θουκυδίδη. Η φράση «χρυσός αιώνας» έχει γίνει ο καθιερωμένος ελληνικός όρος για κάθε περίοδο ακμής. Ο επισκέπτης μπορεί να τον ακολουθήσει στην Ακρόπολη, από τα Προπύλαια ως τον Παρθενώνα, και στο νέο Μουσείο Ακρόπολης από κάτω, του οποίου η ζωφόρος και οι μετόπες είναι το έργο που εκείνος παρήγγειλε· το ανάγνωσμα Α2 του ιστότοπου για την Ακρόπολη είναι ένα πρώτο βήμα. Οι ρωμαϊκές προτομές του, αντίγραφα ενός χαμένου χάλκινου έργου του Κρησίλα, βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο και στο Βατικανό. Δρόμοι με το όνομα Περικλέους υπάρχουν στις περισσότερες ελληνικές πόλεις, και ο Επιτάφιος παρατίθεται ακόμη σε κοινοβούλια όταν η δημοκρατία χρειάζεται υπεράσπιση.

• Οι κωμικοί ποιητές τον αποκαλούσαν «σχινοκέφαλο» εξαιτίας του σχήματος του κρανίου του, και αυτή είναι η παραδοσιακή εξήγηση για το κράνος σε όλα τα πορτρέτα του.
• Σύμφωνα με τον δικό του νόμο για την ιθαγένεια του 451/450 π.Χ., ο γιος του από την Ασπασία δεν ήταν Αθηναίος· όταν οι νόμιμοι γιοι του πέθαναν από τον λοιμό, η εκκλησία του δήμου έκανε εξαίρεση για το παιδί.
• Εξελέγη στρατηγός δεκαπέντε φορές συνεχόμενα, με ετήσια ψηφοφορία, και έτσι μια δημοκρατία κατέληξε να την καθοδηγεί ένας άνθρωπος για τόσο πολύ.
• Ο Επιτάφιος σώζεται μόνο επειδή τον κατέγραψε ο Θουκυδίδης, με δικά του λόγια, σύμφωνα με όσα ο Περικλής «θα έπρεπε να πει»· πρακτικά δεν υπήρχαν.