Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή

Ο Καραθεοδωρή γεννήθηκε στο Βερολίνο στις 13 Σεπτεμβρίου 1873, σε μια επιφανή ελληνική οικογένεια της Κωνσταντινούπολης. Ο πατέρας του, Στέφανος Καραθεοδωρής, ήταν Οθωμανός διπλωμάτης στο Βερολίνο και αργότερα στις Βρυξέλλες, έτσι το αγόρι μεγάλωσε στο Βέλγιο μιλώντας ελληνικά, γαλλικά και γερμανικά. Σπούδασε στη Στρατιωτική Σχολή των Βρυξελλών και έγινε μηχανικός, και γύρω στο 1900 δούλεψε για τους Βρετανούς στην κατασκευή φραγμάτων στον Νείλο, στην Αίγυπτο. Εκεί, στον ελεύθερο χρόνο του, διάβαζε μαθηματικά, και αποφάσισε να αλλάξει τη ζωή του.

Σχεδόν είκοσι επτά χρονών γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, έπειτα πήγε στο Γκέτινγκεν, την παγκόσμια πρωτεύουσα των μαθηματικών, όπου πήρε το διδακτορικό του το 1904 με επιβλέποντα τον Χέρμαν Μινκόφσκι. Η άνοδός του ήταν ταχύτατη: μετά από θέσεις στο Ανόβερο, στο Μπρεσλάου και αλλού, το 1913 διαδέχθηκε τον Φέλιξ Κλάιν στο Γκέτινγκεν, και στο τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου μετακινήθηκε σε έδρα του Πανεπιστημίου του Βερολίνου.

Το 1920 ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος τον κάλεσε να οργανώσει ένα νέο ελληνικό πανεπιστήμιο στη Σμύρνη, το Ιωνικό Πανεπιστήμιο. Ο Καραθεοδωρή ρίχτηκε με όλες του τις δυνάμεις στο έργο, αλλά τον Σεπτέμβριο του 1922 ο ελληνικός στρατός ηττήθηκε στη Μικρά Ασία και η Σμύρνη κάηκε. Έσωσε ό,τι μπόρεσε και ήρθε στην Αθήνα, όπου δίδαξε στο Πανεπιστήμιο και στο Πολυτεχνείο ως το 1924. Όταν ιδρύθηκε η Ακαδημία Αθηνών το 1926, έγινε ένα από τα μέλη της, στην τάξη των θετικών επιστημών. Από το 1924 ως τον θάνατό του ήταν καθηγητής στο Μόναχο, όπου έζησε τα χρόνια του ναζισμού και τον πόλεμο. Πέθανε στο Μόναχο στις 2 Φεβρουαρίου 1950.

Τα μαθηματικά του Καραθεοδωρή είναι αφηρημένα, αλλά η επιρροή τους είναι παντού. Στον λογισμό των μεταβολών, τον κλάδο που αναζητά καμπύλες και επιφάνειες που κάνουν ένα μέγεθος όσο γίνεται μικρότερο ή μεγαλύτερο, ανέπτυξε αυτό που σήμερα ονομάζεται «βασιλική οδός» προς το αντικείμενο, όπως το εξέθεσε στο βιβλίο του του 1935. Στη θεωρία μέτρου, που ορίζει αυστηρά το μήκος, το εμβαδόν και την πιθανότητα, η μέθοδός του για την κατασκευή ενός μέτρου από ένα εξωτερικό μέτρο, που δημοσιεύτηκε στις παραδόσεις του για τις πραγματικές συναρτήσεις το 1918, είναι η καθιερωμένη προσέγγιση που διδάσκεται σε κάθε πανεπιστήμιο· οι φοιτητές τη συναντούν ως «κριτήριο του Καραθεοδωρή» ή «θεώρημα επέκτασης του Καραθεοδωρή». Συνέβαλε επίσης θεμελιωδώς στη μιγαδική ανάλυση και στη σύμμορφη απεικόνιση.

Έξω από τα καθαυτό μαθηματικά, η εργασία του του 1909 για τα θεμέλια της θερμοδυναμικής έδωσε στον δεύτερο νόμο αξιωματική μορφή, βασισμένη σε μία μόνο γεωμετρική αρχή: κοντά σε κάθε κατάσταση ενός συστήματος υπάρχουν καταστάσεις που δεν μπορούν να προσεγγιστούν χωρίς ανταλλαγή θερμότητας. Οι φυσικοί συζητούν ακόμη αυτή την «αρχή του Καραθεοδωρή».

Το 1916, ενώ ο Άλμπερτ Αϊνστάιν ολοκλήρωνε τη γενική θεωρία της σχετικότητας, οι δύο άντρες αντάλλαξαν επιστολές για προβλήματα μηχανικής και λογισμού των μεταβολών, μια αλληλογραφία που σώζεται και μελετάται ακόμη από ιστορικούς της επιστήμης. Ο Καραθεοδωρή έγραφε και στα ελληνικά, και ως το τέλος θεωρούσε τον εαυτό του Έλληνα επιστήμονα που απλώς εργαζόταν στη Γερμανία.

Στην Ελλάδα ο Καραθεοδωρή είναι σύμβολο της ελληνικής αριστείας στην επιστήμη, και το όνομά του εμφανίζεται σε σχολικά βιβλία μαθηματικών και σε εκλαϊκευτικά κείμενα για Έλληνες επιστήμονες. Στην Κομοτηνή, στη Θράκη, ένα μουσείο αφιερωμένο σε αυτόν εκθέτει τα βιβλία, τις επιστολές και τα προσωπικά του αντικείμενα και είναι τόπος προσκυνήματος για τους Έλληνες μαθηματικούς. Η Ακαδημία Αθηνών, που τον είχε μέλος της από την ίδρυσή της το 1926, τον τιμά ως έναν από τους μεγάλους Έλληνες επιστήμονες των νεότερων χρόνων. Δρόμοι και σχολεία σε όλη την Ελλάδα φέρουν το όνομά του, Οδός Καραθεοδωρή. Κάθε μαθητής που σπουδάζει μαθηματικά ή φυσική στο πανεπιστήμιο θα συναντήσει το όνομά του σε ένα σύγγραμμα, συχνά χωρίς να ξέρει ότι ο άνθρωπος πίσω από αυτό ήταν Έλληνας.

• Σπούδασε μηχανικός και δούλεψε σε φράγματα στον Νείλο πριν στραφεί στα μαθηματικά σχεδόν στα είκοσι επτά του.
• Το 1913 διαδέχθηκε στο Γκέτινγκεν τον Φέλιξ Κλάιν, έναν από τους πιο διάσημους μαθηματικούς της εποχής.
• Ο Αϊνστάιν του έγραψε το 1916, ενώ ολοκλήρωνε τη γενική σχετικότητα.
• Το ελληνικό πανεπιστήμιο που ίδρυσε στη Σμύρνη ήταν έτοιμο να λειτουργήσει όταν η πόλη καταστράφηκε το 1922.