Γεώργιος Παπανικολάου

Ο Παπανικολάου γεννήθηκε στις 13 Μαΐου 1883 στην Κύμη, ένα μικρό λιμάνι της Εύβοιας, γιος γιατρού που ήταν και δήμαρχος της πόλης. Σπούδασε ιατρική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και πήρε το πτυχίο του το 1904, αλλά δεν ήθελε να γίνει επαρχιακός γιατρός όπως ο πατέρας του· πήγε στη Γερμανία να σπουδάσει βιολογία και αναγορεύτηκε διδάκτορας ζωολογίας στο Μόναχο το 1910. Την ίδια χρονιά παντρεύτηκε την Ανδρομάχη Μαυρογένη, τη Μαίρη, που έμελλε να είναι σύντροφος και συνεργάτιδά του για πενήντα δύο χρόνια. Εργάστηκε για λίγο ως φυσιολόγος στην ωκεανογραφική αποστολή του πρίγκιπα Αλβέρτου του Μονακό, υπηρέτησε ως στρατιωτικός γιατρός στους Βαλκανικούς Πολέμους, και τον Οκτώβριο του 1913 το ζευγάρι έφυγε με το πλοίο για τη Νέα Υόρκη σχεδόν χωρίς χρήματα.

Οι πρώτοι τους μήνες στην Αμερική είναι μια ξακουστή ιστορία: εκείνος πουλούσε χαλιά στο πολυκατάστημα Γκίμπελς και έπαιζε βιολί σε εστιατόρια, ενώ η Μαίρη έραβε κουμπιά. Το 1914 βρήκε θέση στο τμήμα ανατομίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κορνέλ και στο Νοσοκομείο της Νέας Υόρκης, και έμεινε εκεί σαράντα επτά χρόνια, με τη Μαίρη βοηθό του στο εργαστήριο και, κάθε μέρα, πειραματικό του υποκείμενο. Μόνο το 1961 έφυγε, για να διευθύνει ένα νέο ινστιτούτο έρευνας για τον καρκίνο στο Μαϊάμι που πήρε το όνομά του. Εκεί πέθανε από καρδιακή προσβολή στις 19 Φεβρουαρίου 1962, λίγους μήνες μετά την άφιξή του.

Η μέθοδος του Παπανικολάου γεννήθηκε από τη βασική έρευνα. Το 1917, μελετώντας τον αναπαραγωγικό κύκλο των ινδικών χοιριδίων, έδειξε ότι τα κύτταρα ενός κολπικού επιχρίσματος αλλάζουν ανάλογα με τις φάσεις του κύκλου, ώστε ο κύκλος να «διαβάζεται» στο μικροσκόπιο χωρίς να βλάπτεται το ζώο. Έπειτα εφάρμοσε την ίδια τεχνική σε γυναίκες, με πρώτο υποκείμενο τη Μαίρη, και το 1923 παρατήρησε κάτι απρόσμενο: στο επίχρισμα μιας γυναίκας με καρκίνο του τραχήλου της μήτρας τα παθολογικά καρκινικά κύτταρα φαίνονταν καθαρά. Ανακοίνωσε το εύρημα το 1928 με τον τίτλο «Νέα διάγνωση του καρκίνου», και σχεδόν κανείς δεν έδωσε σημασία· οι γιατροί εμπιστεύονταν τις βιοψίες και δεν έβλεπαν την ανάγκη για επίχρισμα.

Γύρισε στο μικροσκόπιο. Από το 1939 συνεργάστηκε με τον γυναικολόγο Χέρμπερτ Τράουτ, εξετάζοντας χιλιάδες γυναίκες στο Νοσοκομείο της Νέας Υόρκης, και η εργασία τους του 1941 και η μονογραφία του 1943 Η διάγνωση του καρκίνου της μήτρας με το κολπικό επίχρισμα έπεισαν τελικά την ιατρική κοινότητα. Το κρίσιμο ήταν ότι το επίχρισμα έδειχνε τον καρκίνο, ακόμη και τις προκαρκινικές αλλοιώσεις, πολύ πριν από οποιοδήποτε σύμπτωμα, όταν η νόσος μπορούσε ακόμη να θεραπευτεί. Τη δεκαετία του 1950 ξεκίνησαν τα προγράμματα μαζικού προσυμπτωματικού ελέγχου, και η θνησιμότητα από καρκίνο του τραχήλου μειώθηκε θεαματικά όπου χρησιμοποιήθηκε το τεστ Παπ. Ο Άτλας αποφολιδωτικής κυτταρολογίας του (1954) επέκτεινε τη μέθοδο σε άλλα όργανα και θεμελίωσε έναν ολόκληρο κλάδο, την κυτταροπαθολογία. Τιμήθηκε με το βραβείο Λάσκερ το 1950 και προτάθηκε αρκετές φορές για το βραβείο Νόμπελ, χωρίς να το λάβει.

Στην Ελλάδα ο Παπανικολάου είναι εθνικός ήρωας της επιστήμης. Το πορτρέτο του κοσμούσε το χαρτονόμισμα των 10.000 δραχμών του 1995, το μεγαλύτερο σε κυκλοφορία πριν από το ευρώ, με τον θεραπευτή θεό Ασκληπιό στην πίσω όψη. Το γενικό νοσοκομείο της Θεσσαλονίκης ονομάζεται «Παπανικολάου», όπως και δρόμοι, σχολεία και ιατρικές εταιρείες σε όλη τη χώρα, και η Ελληνική Αντικαρκινική Εταιρεία κάνει κάθε χρόνο εκστρατεία στο όνομά του για να κάνουν οι γυναίκες το επίχρισμά τους. Στην Κύμη, τη γενέτειρά του, το Λαογραφικό Μουσείο του αφιερώνει μια αίθουσα και υπάρχει μνημείο προς τιμήν του. Οι Ηνωμένες Πολιτείες τον απεικόνισαν σε γραμματόσημο το 1978. Για τον μαθητή η χρήσιμη φράση είναι απλώς «τεστ Παπ» (και «τεστ Παπανικολάου»), που την ξέρει κάθε Ελληνίδα, μαζί με την ιστορία του πωλητή χαλιών που έσωσε εκατομμύρια ζωές.

• Τους πρώτους του μήνες στη Νέα Υόρκη πουλούσε χαλιά σε πολυκατάστημα και έπαιζε βιολί σε εστιατόρια για να επιβιώσει.
• Η γυναίκα του η Μαίρη ήταν επί δεκαετίες βοηθός του στο εργαστήριο και καθημερινό πειραματικό του υποκείμενο· τα πρώτα ανθρώπινα επιχρίσματα που μελέτησε ήταν δικά της.
• Η ανακοίνωση του τεστ το 1928 αγνοήθηκε για πάνω από δέκα χρόνια πριν την αποδεχτεί η ιατρική κοινότητα.
• Απεικονίστηκε σε αμερικανικό γραμματόσημο το 1978 και στο ελληνικό χαρτονόμισμα των 10.000 δραχμών το 1995.