Κωνσταντίνος Παρθένης

Ο Παρθένης γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου στις 10 Μαΐου 1878, μέσα στην ακμάζουσα ελληνική παροικία της πόλης. Από το 1895 ως το 1903 σπούδασε ζωγραφική στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Βιέννης, την εποχή που η πόλη έσφυζε από το κίνημα της Απόσχισης του Γκούσταβ Κλιμτ και την αγάπη του για τη διακόσμηση, τις επίπεδες επιφάνειες και τις συμβολικές μορφές. Ήρθε στην Αθήνα το 1903, αλλά η ελληνική τέχνη εκεί κυριαρχούνταν ακόμη από τον ρεαλισμό ζωγράφων σπουδαγμένων στο Μόναχο, όπως ο Γύζης και ο Λύτρας, και το έργο του φάνηκε παράξενο.

Γύρω στο 1909 πήγε στο Παρίσι, όπου ανακάλυψε τους μεταϊμπρεσιονιστές και τους ζωγράφους της ομάδας των Ναμπί, και η παλέτα του έγινε πιο φωτεινή και πιο ελεύθερη. Πίσω στην Ελλάδα, πέρασε αρκετά χρόνια στην Κέρκυρα ζωγραφίζοντας τους ελαιώνες και τις ακρογιαλιές της, και το 1917 ήταν από τους ιδρυτές της ομάδας Τέχνη, που συγκέντρωσε καλλιτέχνες οι οποίοι ήθελαν μια μοντέρνα ελληνική τέχνη.

Ο διορισμός του ως καθηγητή στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας ήταν από μόνος του μια μάχη: η πρώτη του υποψηφιότητα, το 1923, απορρίφθηκε, και διορίστηκε μόλις το 1929, με ειδικό νόμο· για σχεδόν δύο δεκαετίες το εργαστήριό του ήταν ο τόπος όπου οι νέοι μοντερνιστές της Γενιάς του '30 έμαθαν να ζωγραφίζουν. Αφού παραιτήθηκε από τη Σχολή το 1947, έζησε σε όλο και μεγαλύτερη απομόνωση· παράλυτος και φτωχός τα τελευταία του χρόνια, πέθανε στην Αθήνα στις 25 Ιουλίου 1967.

Έναν πίνακα του Παρθένη τον αναγνωρίζεις αμέσως. Οι μορφές είναι μακριές και λεπτές, τα περιγράμματα χαράζονται με σταθερή, ρέουσα γραμμή, τα χρώματα είναι απαλά, ασημένια μπλε, ροζ και ώχρες, και όλα μοιάζουν να φωτίζονται από μέσα. Ο χώρος είναι επίπεδος, όπως σε μια βυζαντινή εικόνα ή μια τοιχογραφία, και το ανθρώπινο σώμα χάνει το βάρος του. Πήρε ιδέες από τη Βιέννη και το Παρίσι, αλλά τις ανακάτεψε με ό,τι θεωρούσε ουσιαστικά ελληνικό: το καθαρό φως του Αιγαίου, την ηρεμία της αρχαίας γλυπτικής και την πνευματικότητα της βυζαντινής ζωγραφικής.

Τα θέματά του είναι πολύ ποικίλα. Υπάρχουν θρησκευτικά έργα όπως ο Ευαγγελισμός (περ. 1910–1911), τοπία της Κέρκυρας και της Αττικής, και μυθολογικές σκηνές, πάνω απ' όλα πίνακες με τον Ηρακλή σε έναν ονειρικό κόσμο που χορεύει· Ο Ηρακλής μάχεται με τις Αμαζόνες κέρδισε χρυσό μετάλλιο στη Διεθνή Έκθεση του Παρισιού το 1937. Ο πιο διάσημος πίνακάς του, Η Αποθέωση του Αθανασίου Διάκου (ολοκληρώθηκε το 1933), δείχνει τον ήρωα του 1821 όχι ως μάρτυρα στη σούβλα αλλά ως φωτεινή μορφή που υψώνεται προς τον ουρανό, περιτριγυρισμένη από συμβολικές παρουσίες.

Ο Παρθένης ενδιαφερόταν λιγότερο να αφηγηθεί μια ιστορία και περισσότερο να δημιουργήσει αρμονία και πνευματικό φως, και αυτό τον έκανε τόσο σημαντικό: έδειξε ότι ένας Έλληνας ζωγράφος μπορούσε να είναι μοντέρνος χωρίς να πάψει να είναι Έλληνας.

Το καλύτερο μέρος για να γνωρίσει κανείς τον Παρθένη είναι η Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα, που διαθέτει μεγάλο σύνολο έργων του, πολλά από αυτά δωρεά της κόρης του Σοφίας· η ίδια η Αποθέωση του Αθανασίου Διάκου ανήκε για δεκαετίες στη συλλογή του τραπεζίτη Σπύρου Λοβέρδου και πουλήθηκε σε δημοπρασία στο Παρίσι το 2021. Οι ελληνικές ιστορίες της τέχνης τον θεωρούν αφετηρία του ελληνικού μοντερνισμού, και ζωγράφοι της Γενιάς του '30, ανάμεσά τους ο Γιάννης Τσαρούχης και ο Νίκος Εγγονόπουλος, σπούδασαν στο εργαστήριό του στη Σχολή Καλών Τεχνών. Κοιτάξτε ένα τοπίο του δίπλα σε έναν ρεαλιστικό πίνακα του Λύτρα ή του Γύζη, και θα δείτε αμέσως τι άλλαξε στην ελληνική τέχνη τον εικοστό αιώνα.

• Γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια, όπως ο ποιητής Καβάφης, και σπούδασε στη Βιέννη την εποχή του Κλιμτ και της Απόσχισης.
• Η πρώτη του υποψηφιότητα για έδρα στη Σχολή Καλών Τεχνών απορρίφθηκε το 1923· διορίστηκε το 1929 μόνο με ειδικό νόμο.
• Ο Τσαρούχης και ο Εγγονόπουλος, δύο από τους πιο γνωστούς Έλληνες ζωγράφους του εικοστού αιώνα, ήταν μαθητές του· και ο Μόραλης πέρασε δυο μήνες στο εργαστήριό του.