Ρήνα Κατσελλή

Η Ρήνα Κατσελλή γεννήθηκε στην Κερύνεια το 1938 και αποφοίτησε από το Ελληνικό Γυμνάσιο της πόλης. Ως μαθήτρια πήρε μέρος στον αγώνα της ΕΟΚΑ του 1955–1959 κατά της βρετανικής αποικιακής διοίκησης, και οι βρετανικές αρχές τη φυλάκισαν για περίπου έναν μήνα. Το 1958 άρχισε να σκηνοθετεί και να παίζει σε ερασιτεχνικό θέατρο στην Κερύνεια, και το 1959 έγραψε το πρώτο της θεατρικό έργο. Παντρεύτηκε τον Στέλιο Κατσελλή γύρω από την εποχή της ανεξαρτησίας (οι πηγές αναφέρουν το 1959 ή το 1960)· η οικογένειά του είχε το ξενοδοχείο Dome της Κερύνειας.

Η ζωή της στην Κερύνεια τελείωσε τον Ιούλιο του 1974, όταν τουρκικές δυνάμεις κατέλαβαν την πόλη και σχεδόν όλοι οι Ελληνοκύπριοι κάτοικοί της εκτοπίστηκαν. Μετακόμισε πρώτα στη Λεμεσό και αργότερα εγκαταστάθηκε στη Λευκωσία. Το 1981 εξελέγη στη Βουλή των Αντιπροσώπων με το Δημοκρατικό Κόμμα (ΔΗΚΟ) και εκπροσώπησε τους εκτοπισμένους της Κερύνειας μέχρι το 1996. Ήταν η πρώτη Ελληνοκύπρια γυναίκα βουλευτής· μια Τουρκοκύπρια, η Αϊλά Χαλίτ Καζίμ, είχε καθίσει εκεί νωρίτερα, το 1963. Για σαράντα χρόνια ήταν γραμματέας του Λαογραφικού Ομίλου Κερύνειας, και το 1973 ίδρυσε τον εκδοτικό οίκο «Χρυσοπολίτισσα». Πέθανε στις 28 Μαΐου 2021, σε ηλικία 83 ετών.

Τα πρώτα θεατρικά έργα της Κατσελλή, γραμμένα από το 1959 και μετά, συγκεντρώθηκαν το 1970 σε επτά πολυγραφημένους τόμους· «Ο ανάξιος» ανέβηκε στη σκηνή το 1962. Μετά το 1974 ο ξεριζωμός έγινε το κεντρικό της θέμα. Το «Πρόσφυγας στον τόπο μου», που κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 1975 με το ψευδώνυμο «Γυναίκα της Κερύνιας», είναι ένα ημερολογιακό αφήγημα του δεύτερου μισού του 1974. Με απλή, άμεση γλώσσα καταγράφει το πραξικόπημα, την εισβολή και τα πρώτα Χριστούγεννα της προσφυγιάς, και απηχεί διακριτικά στίχους του Σεφέρη και του Ελύτη. Γι’ αυτήν, όπως έγραψε εκεί, η Κερύνεια δεν ήταν μόνο ένας γεωγραφικός χώρος.

Τα μυθιστορήματά της «Στα βουνά της Τραμουντάνας» και «Γαλάζια φάλαινα» (1978) τιμήθηκαν και τα δύο με Κρατικά Βραβεία της Κύπρου. Η «Γαλάζια φάλαινα» ακολουθεί έναν εκτοπισμένο Ελληνοκύπριο, έναν απλό άνθρωπο που αντιμετωπίζει τις αδικίες του σύγχρονου κόσμου και τον φόβο των πυρηνικών όπλων· μια θεατρική εκδοχή της ανέβηκε από τον Θεατρικό Οργανισμό Κύπρου (ΘΟΚ) το 1980. Ο ΘΟΚ ανέβασε επίσης την «Τρελή γιαγιά», ενώ ένα από τα έργα της παρουσιάστηκε στα ιταλικά στην Εθνική Ακαδημία Δραματικής Τέχνης «Silvio D’Amico» της Ρώμης. Έγραψε ακόμη τοπική ιστορία και λαογραφία, όπως το «Κερύνεια εκ στόματος γερόντων», καθώς και μια δίτομη βιογραφία του Κερυνειώτη δικηγόρου και λογίου Σάβα Χρίστη. Τα βιβλία της έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, γαλλικά, ισπανικά και ρωσικά.

Η Κατσελλή κέρδισε τέσσερις φορές το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας της Κύπρου, και το 2010 η Κυπριακή Δημοκρατία της απένειμε το Αριστείο Γραμμάτων, Τεχνών και Επιστημών. Αποσπάσματα από το «Πρόσφυγας στον τόπο μου» περιλαμβάνονται στα «Κείμενα Κυπριακής Λογοτεχνίας», τη σχολική ανθολογία του Υπουργείου Παιδείας της Κύπρου. Η Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κύπρου φυλάσσει το Αρχείο Ρήνας Κατσελλή και Λαογραφικού Ομίλου Κερύνειας στο ψηφιακό αποθετήριο «Λήκυθος». Δοκιμάστε το εξής: διαβάστε με λεξικό την ημερολογιακή εγγραφή της 30ής Δεκεμβρίου 1974 και βρείτε μία πρόταση για όσα χάθηκαν και μία για όσα μένουν. Έπειτα χρησιμοποιήστε το κείμενο Β2 αυτής της σελίδας για να παρουσιάσετε δύο τόπους της δικής σας ζωής: «Γεννήθηκα στην Κερύνεια, αλλά ζω στη Λευκωσία». Αντικαταστήστε τις πόλεις με τις δικές σας.

• Η πρώτη έκδοση του ημερολογίου της προσφυγιάς της υπογραφόταν μόνο «Γυναίκα της Κερύνιας».
• Το ημερολόγιό της χρησιμοποιεί κυπριακούς ρηματικούς τύπους όπως «κάθουμαι» και «εύχουμαι», εκεί όπου η κοινή νεοελληνική έχει «κάθομαι» και «εύχομαι».
• Το 1974–75 έμαθε αγιογραφία με αυγοτέμπερα από τις μοναχές της Μονής Αγίου Μηνά.
• Το 2015 έγινε επίτιμη πρόεδρος του Λαογραφικού Ομίλου Κερύνειας.