Ευάγγελος Ζάππας

Ο Ζάππας γεννήθηκε το 1800 στο Λάμποβο, ελληνικό χωριό της Ηπείρου κοντά στο Αργυρόκαστρο, στη σημερινή νότια Αλβανία. Γύρω στα δεκατρία του μπήκε στη φρουρά του Αλή Πασά των Ιωαννίνων, και όταν ξέσπασε η Επανάσταση το 1821 πολέμησε με τους Έλληνες· στενός φίλος του Μάρκου Μπότσαρη, υπηρέτησε μετά τον θάνατο του Μπότσαρη το 1823 υπό άλλους οπλαρχηγούς, όπως ο Κίτσος Τζαβέλας, και έφτασε στον βαθμό του ταγματάρχη. Μετά τον πόλεμο δεν έμεινε στο νέο ελληνικό κράτος. Το 1831 εγκαταστάθηκε στη Βλαχία, στη σημερινή Ρουμανία, όπου ζούσαν και εμπορεύονταν πολλοί Έλληνες. Εκεί αγόρασε και μίσθωσε γη, την καλλιέργησε σε μεγάλη κλίμακα και έγινε ένας από τους πλουσιότερους ανθρώπους της χώρας.

Τη δεκαετία του 1850, πλούσιος και άτεκνος, έστρεψε τη σκέψη του στην Ελλάδα. Το 1856 έγραψε στον βασιλιά Όθωνα προσφέροντας να πληρώσει για την αναβίωση των αρχαίων Ολυμπιακών Αγώνων, και το 1859 έγιναν στην Αθήνα με τα χρήματά του τα πρώτα «Ολύμπια». Πέθανε στο Μπρόστενι της Ρουμανίας στις 19 Ιουνίου 1865. Η διαθήκη του άφηνε το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του στο ελληνικό κράτος για τους Ολυμπιακούς και για ένα κτίριο που θα τους στέγαζε· ο ξάδερφός του Κωνσταντίνος Ζάππας, που διαχειριζόταν την περιουσία, φρόντισε για το έργο. Σύμφωνα με την επιθυμία του, το σώμα του θάφτηκε αργότερα ξανά στο γενέθλιο Λάμποβο, ενώ το κεφάλι του μεταφέρθηκε στην Αθήνα και τοποθετήθηκε κάτω από τον ανδριάντα του μπροστά στο Ζάππειο, τη μέρα των εγκαινίων του κτιρίου το 1888.

Το επίτευγμα του Ζάππα ήταν ότι έδωσε συγκεκριμένη μορφή στην ιδέα των σύγχρονων Ολυμπιακών, μια γενιά πριν από τον Πιερ ντε Κουμπερτέν. Η ιδέα πλανιόταν ήδη: ο ποιητής Παναγιώτης Σούτσος είχε ζητήσει την αναβίωση των Αγώνων τη δεκαετία του 1830. Ο Ζάππας πρόσφερε τα χρήματα και το πείσμα. Τα πρώτα Ζάππεια Ολύμπια, τον Νοέμβριο του 1859, έγιναν σε μια πλατεία στο κέντρο της Αθήνας· ήταν μια μετριόφρονη διοργάνωση, με αθλητικά αγωνίσματα αλλά και βραβεία για τη γεωργία και τη βιομηχανία, αφού οι Αγώνες έπρεπε να δείξουν την πρόοδο του νέου έθνους.

Μετά τον θάνατό του το κληροδότημά του πλήρωσε κι άλλα. Για τους Αγώνες του 1870 το αρχαίο Παναθηναϊκό Στάδιο ανασκάφηκε εν μέρει και καθαρίστηκε, και τα αγωνίσματα έγιναν εκεί μπροστά σε πολύ κόσμο· ήταν η πρώτη φορά από την αρχαιότητα που το στάδιο χρησιμοποιήθηκε για αγώνες. Η πλήρης ανοικοδόμησή του σε λευκό μάρμαρο ήρθε αργότερα, με χρήματα ενός άλλου ευεργέτη, του Γεωργίου Αβέρωφ, για τους Αγώνες του 1896. Το ίδιο το Ζάππειο, σχεδιασμένο από τον Δανό αρχιτέκτονα Θεόφιλο Χάνσεν, άρχισε να χτίζεται το 1874 και εγκαινιάστηκε το 1888: ένα νεοκλασικό κτίριο με κορινθιακή πρόσοψη και κυκλικό εσωτερικό αίθριο, που συχνά περιγράφεται ως το πρώτο κτίριο στον κόσμο που υψώθηκε για την ολυμπιακή ιδέα. Όταν γεννήθηκαν οι σύγχρονοι Αγώνες το 1896, φιλοξένησε την ξιφασκία.

Το Ζάππειο στέκει ακόμη στον Εθνικό Κήπο, ανάμεσα στη Βουλή και στο Παναθηναϊκό Στάδιο, και χρησιμοποιείται για συνέδρια, εκθέσεις και επίσημες τελετές. Εκεί, στις 28 Μαΐου 1979, η Ελλάδα υπέγραψε τη συνθήκη ένταξής της στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Οι κήποι γύρω του είναι από τους αγαπημένους περιπάτους της Αθήνας, και το καφενείο δίπλα του είναι κλασικό σημείο συνάντησης. Ο ανδριάντας του Ζάππα στέκει στην είσοδο, και το όνομά του ακούγεται κάθε φορά που διδάσκεται η ιστορία των Ολυμπιακών στα ελληνικά σχολεία. Μια καλή ιδέα: περπατήστε από το Σύνταγμα μέσα από τον Εθνικό Κήπο ως το Ζάππειο, σταθείτε στον ανδριάντα του και συνεχίστε ως το μαρμάρινο στάδιο του 1896, το Καλλιμάρμαρο, δέκα λεπτά με τα πόδια.

• Τα Ζάππεια Ολύμπια του 1859 έγιναν τριάντα επτά χρόνια πριν από τους πρώτους διεθνείς Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896.
• Το κεφάλι του βρίσκεται κάτω από τον ανδριάντα του στο Ζάππειο, ενώ το σώμα του αναπαύεται στο χωριό του, το Λάμποβο, στη σημερινή Αλβανία.
• Το μαρμάρινο Παναθηναϊκό Στάδιο δεν το πλήρωσε ο Ζάππας αλλά ο Γεώργιος Αβέρωφ· τα χρήματα του Ζάππα είχαν καθαρίσει τον αρχαίο χώρο για τους Αγώνες του 1870.
• Η συνθήκη ένταξης της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα υπογράφηκε στο Ζάππειο το 1979.