Παντελής Πρεβελάκης

Ο Πρεβελάκης γεννήθηκε στο Ρέθυμνο στις 3 Μαρτίου 1909 (18 Φεβρουαρίου με το παλιό ημερολόγιο που ίσχυε τότε στην Κρήτη), όταν η Κρήτη ήταν ακόμη αυτόνομη πολιτεία υπό την ονομαστική επικυριαρχία του σουλτάνου, και μεγάλωσε σε μια πόλη όπου Έλληνες χριστιανοί και Κρητικοί μουσουλμάνοι ζούσαν δίπλα δίπλα, ώσπου η ανταλλαγή των πληθυσμών του 1923 έστειλε τους μουσουλμάνους στην Τουρκία. Σπούδασε στην Αθήνα και στο Παρίσι, και το 1926, νέος ακόμη, γνώρισε τον Νίκο Καζαντζάκη, είκοσι έξι χρόνια μεγαλύτερό του. Η γνωριμία έγινε φιλία που κράτησε ως τον θάνατο του Καζαντζάκη το 1957: ταξίδεψαν μαζί, και ο Καζαντζάκης του έγραψε εκατοντάδες γράμματα για το έργο του, τις αμφιβολίες του και τις μάχες του με τους κριτικούς και την Εκκλησία.

Ο Πρεβελάκης έγινε ιστορικός της τέχνης· η διδακτορική του διατριβή, για τον Ελ Γκρέκο στην Κρήτη και στην Ιταλία, έγινε δεκτή από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης το 1935. Από το 1939 δίδαξε ιστορία της τέχνης στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας. Παράλληλα με τη διδασκαλία εξέδιδε μυθιστορήματα, θεατρικά έργα, ποιήματα και δοκίμια από τη δεκαετία του 1930 ως τη δεκαετία του 1970. Το 1977 εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Μετά τον θάνατο του Καζαντζάκη έγινε ο φύλακας της μνήμης του, δημοσιεύοντας μελέτες για το έργο του και τη μεγάλη συλλογή των επιστολών του. Πέθανε στο σπίτι του στην Εκάλη, βόρεια της Αθήνας, στις 15 Μαρτίου 1986.

Το χρονικό μιας πολιτείας (1938) είναι ένα σύντομο, λυρικό βιβλίο για το Ρέθυμνο: το ενετικό λιμάνι και το φρούριό του, τις τουρκικές συνοικίες του, τα επαγγέλματα και τους τύπους του, και το αργό τέλος μιας μικτής κοινωνίας που ήρθε με την αναχώρηση των μουσουλμάνων. Είναι μισό απομνημόνευμα και μισό χρονικό, γραμμένο με τρυφερότητα και ειρωνεία, και μένει το πιο αγαπημένο του έργο.

Τα μεγαλύτερα εγχειρήματά του είναι δύο τριλογίες. Ο Κρητικός, που αποτελείται από Το δέντρο (1948), Η πρώτη λευτεριά (1949) και Η πολιτεία (1950), ακολουθεί μια κρητική οικογένεια και το νησί της μέσα από τις επαναστάσεις του δέκατου ένατου αιώνα ως την ένωση με την Ελλάδα. Οι δρόμοι της δημιουργίας αρχίζουν με Ο ήλιος του θανάτου (1959), την ιστορία ενός ορφανού αγοριού που μεγαλώνει με τη θεία του σε ένα κρητικό χωριό στους πολέμους της δεκαετίας του 1910, ένα βιβλίο για το πένθος, τη γη και τα πρώτα σκιρτήματα ενός συγγραφέα· συνεχίζονται με Η κεφαλή της Μέδουσας (1963) και Ο άρτος των αγγέλων (1966). Το ύφος του είναι κλασικό και συγκρατημένο, το θέμα του σχεδόν πάντα η Κρήτη. Από τα μη μυθοπλαστικά του έργα, τα βιβλία του για τον Καζαντζάκη και η έκδοση Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη (1965) είναι απαραίτητα αναγνώσματα για όποιον μελετά τον Καζαντζάκη.

Στο Ρέθυμνο ο Πρεβελάκης είναι ο συγγραφέας της πόλης. Το Χρονικό μιας πολιτείας διαβάζεται εκεί σχεδόν σαν οδηγός της παλιάς πόλης, και οι επισκέπτες μπορούν να περπατήσουν από το ενετικό λιμάνι ως τη Φορτέτσα και μέσα από τις παλιές γειτονιές που περιγράφει. Λίγες ελληνικές πόλεις έχουν περιγραφεί με τόση αγάπη από ένα δικό τους παιδί. Για τους αναγνώστες του Καζαντζάκη είναι απαραίτητος: τα γράμματα που εξέδωσε είναι το καλύτερο παράθυρο στη ζωή και στο έργο του μεγαλύτερου συγγραφέα. Μια καλή ιδέα: διαβάστε τις πρώτες σελίδες από Το χρονικό μιας πολιτείας στα ελληνικά, έπειτα περπατήστε την παλιά πόλη του Ρεθύμνου, ή κοιτάξτε τη σε έναν χάρτη, και βρείτε τα μέρη που ονομάζει.

• Γνώρισε τον Καζαντζάκη το 1926, όταν ήταν δεκαεπτά χρονών, και έμεινε φίλος του ως τον θάνατο του Καζαντζάκη το 1957.
• Ο Καζαντζάκης του έγραψε εκατοντάδες γράμματα· ο Πρεβελάκης εξέδωσε τετρακόσια από αυτά το 1965.
• Εκτός από πεζογράφος ήταν και ιστορικός της τέχνης, που έγραψε για τον Ελ Γκρέκο και δίδαξε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας.
• Εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών το 1977.