Aleksandri i Madh

Aleksandri lindi në Pela, kryeqyteti i Maqedonisë, në verën e vitit 356 p.e.s., bir i mbretit Filipi II dhe i Olimpisë, një princeshë nga Epiri. Filipi po e kthente Maqedoninë në shtetin më të fuqishëm të Greqisë dhe i dha të birit mësuesin më të mirë që gjendej: nga rreth viti 343 p.e.s. filozofi Aristoteli e mësoi djalin në Mieza, pranë Pelës. Plutarku tregon se si Aleksandri i ri e zbuti kalin Βουκεφάλας (Bukefali), të cilin askush tjetër nuk mund ta ngiste, duke vënë re se ai trembej nga hija e vet dhe duke e kthyer me fytyrë nga dielli.

Në vitin 336 p.e.s. Filipi u vra në Aigai, Vergina e sotme, dhe Aleksandri u bë mbret njëzet vjeç. Pasi siguroi Greqinë, në vitin 334 p.e.s. kaloi Helespontin drejt Azisë me një ushtri prej rreth 40 000 vetash. Tri beteja e thyen mbretin pers Darin III: Graniku më 334, Isi më 333 dhe Gaugamela më 331. Ndërkohë preu nyjën gordiane, u prit mirë në Egjipt dhe themeloi atje Aleksandrinë më 331. Pasuan Babilonia, Suza dhe Persepoli, pastaj Azia Qendrore, dhe në vitin 326 p.e.s. kaloi Indin dhe mundi mbretin Por në lumin Hidasp, ku ngordhi Bukefali. Në Hifas ushtarët e tij të rraskapitur nuk pranuan të shkonin më tej, dhe ai u kthye mbrapsht nëpër shkretëtirat e Gedrozisë.

Vdiq në Babiloni në qershor të vitit 323 p.e.s., pas një ethe të papritur, pa i mbushur ende tridhjetë e tre vjeç. Kishte mbretëruar më pak se trembëdhjetë vjet dhe nuk kishte humbur kurrë asnjë betejë. Gjeneralët e tij e ndanë perandorinë mes tyre, dhe varri i tij në Aleksandri, që e vizitonin perandorët romakë, humbi më vonë dhe nuk është gjetur kurrë.

Aleksandri nuk shkroi asgjë; «veprat» e tij janë ato që bëri, dhe ato njihen nga Ariani, Plutarku, Diodori dhe Kurci, që përdorën kujtimet e humbura të shokëve të tij. Graniku (334 p.e.s.) hapi Azinë e Vogël; Isi (333 p.e.s.) e vuri Darin në arrati dhe i dha Aleksandrit familjen dhe thesarin e mbretit pers; Gaugamela (331 p.e.s.), në fushën pranë Arbelës në Irakun e sotëm, e shkatërroi ushtrinë perse dhe e bëri atë zot të perandorisë. Hidaspi (326 p.e.s.), i luftuar nën shiun e musonit kundër elefantëve të luftës, ishte beteja e tij e fundit e madhe.

Po aq e rëndësishme është ajo që ndërtoi. Themeloi rreth njëzet qytete me emrin Aleksandri, nga Egjipti deri në Afganistan, duke vendosur në to grekë dhe maqedonas; Aleksandria e Egjiptit, me farin dhe bibliotekën e saj, u bë qyteti më i madh grek në botë. Greqishtja u bë gjuha e administratës dhe e tregtisë nga Nili deri në Ind, dhe greqishtja e përbashkët e thjeshtuar që u përhap bashkë me të, Κοινή (Koine), është greqishtja e Dhiatës së Re. Periudha që pasoi vdekjen e tij, me mbretëri greke në Egjipt, Siri dhe Maqedoni dhe me artin e shkencën greke që lulëzonin në Aleksandri, Pergam dhe Antioki, quhet helenistike për shkak të tij.

Ai ishte edhe figurë miti qysh sa ishte gjallë: vizitoi orakullin e Amonit në shkretëtirën egjiptiane, u përshëndet si bir i Zeusit dhe përvetësoi disa zakone të oborrit pers, gjë që shumë prej maqedonasve të tij e morën për keq. «Romani i Aleksandrit» i lashtësisë e ktheu më vonë në hero përrallash, që fluturon në një shportë të mbajtur nga shqiponjat dhe zhytet deri në fund të detit.

Në Greqi Aleksandri është kudo. Pothuajse çdo qytet ka një rrugë Μεγάλου Αλεξάνδρου, aeroporti i Kavallës mban emrin e tij, dhe statuja e madhe prej bronzi që e paraqet mbi Bukefalin në bregdetin e Selanikut është pikë takimi për gjithë qytetin. Varret mbretërore të Verginës, ku Manolis Andronikos gjeti më 1977 varrin e paplaçkitur të Filipit II, dhe zona arkeologjike e muzeu i Pelës, me mozaikët e tij prej guralecësh, janë dy vendet për t'u vizituar. Dielli i Verginës me gjashtëmbëdhjetë rreze, nga varri i Filipit, është bërë simbol maqedonas. Në legjendën popullore motra e tij, Gorgona, një sirenë, i ndal anijet për të pyetur «Ζει ο βασιλιάς Αλέξανδρος;» (A është gjallë mbreti Aleksandër?), dhe detarët duhet të përgjigjen «Ζει και βασιλεύει και τον κόσμο κυριεύει» (Rron e mbretëron dhe botën e sundon), përndryshe anija humbet. Heroi i teatrit të hijeve Karagjozi lufton me gjarprin e mallkuar në petkun e Aleksandrit, dhe Αλέξανδρος mbetet një nga emrat më të zakonshëm grekë.

• Plutarku thotë se flinte me një kopje të Iliadës, të shënuar nga Aristoteli, nën jastëk, pranë një kame.
• I vuri një qyteti, Bukefalës, emrin e kalit të tij, në lumin Hidasp në Pakistanin e sotëm.
• Në Gordion, në vitin 333 p.e.s., e zgjidhi nyjën e famshme që askush nuk mund ta zgjidhte, sipas versionit më të njohur, duke e prerë me shpatën e tij.
• Kur takoi filozofin Diogjen, i cili i kërkoi vetëm t'i largohej nga dielli, thuhet se vërejti që, po të mos ishte Aleksandri, do të donte të ishte Diogjeni.