Sparta Kralı Leonidas

Leonidas, MÖ 540 dolaylarında Sparta'da, Agiad kraliyet hanedanından Kral I. Anaksandridas'ın oğlu olarak doğdu. Sparta'da aynı anda iki kral bulunurdu ve Leonidas'ın hüküm sürmesi beklenmiyordu: Büyük bir üvey kardeşi, I. Kleomenes, ve büyük bir öz kardeşi, Dorieus, vardı. Her Spartalı erkek çocuk gibi o da savaş için verilen sert devlet eğitimi ἀγωγή'den (agoge) geçti. Dorieus Sparta'dan ayrıldı ve yabancı topraklarda öldü; Kleomenes MÖ 489 dolaylarında ölünce Leonidas kral oldu. Kleomenes'in kızı, Herodotos'ta zeki ve açık sözlü bir kadın olarak görünen Gorgo ile evlendi ve Pleistarkhos adında bir oğulları oldu.

MÖ 480'de Pers Büyük Kralı Kserkses, Yunan kentlerinin toplayabileceği her şeyden çok daha büyük bir ordu ve donanmayla Yunanistan'ı istila etti. Müttefik Yunanlar, donanma yakınlardaki Artemision Boğazı'nı tutarken, Persleri Orta Yunanistan'da dağlarla deniz arasındaki dar bir kara şeridi olan Termopiller'de durdurmaya karar verdiler. Leonidas 300 Spartalıdan oluşan kraliyet muhafızıyla kuzeye yürüdü ve yol boyunca Thespiai, Thebai, Phokis ve başka kentlerden birkaç bin müttefik topladı.

Yunanlar geçidi iki gün tuttu. Sonra yöre halkından Ephialtes adlı bir adam, Perslere Yunan mevziinin arkasına çıkan bir dağ patikasını gösterdi. Leonidas müttefiklerin çoğunu gönderdi ve Spartalılar, Thespiaililer ve Thebaililerle kaldı. Üçüncü günkü son çarpışmada öldürüldü; adamları kuşatılıp kılıçtan geçirilene kadar bedeninin başında savaştı. Hikâyenin tamamını Tarih'inin 7. kitabında anlatan Herodotos, Kserkses'in kralın başını kestirip bedenini kazığa oturttuğunu söyler.

Leonidas ne yazı ne yasa bıraktı; bıraktığı şey bir örnekti. Askeri açıdan Termopiller bir yenilgiydi: Geçit düştü, Kserkses ilerledi ve Atina'yı yaktı. Ama o üç gün Yunan donanmasına zaman kazandırdı ve Yunanistan'ın geri kalanına Pers ordusuyla savaşılabileceğini gösterdi. Birkaç hafta sonra Yunan donanması Salamis'te kazandı; ertesi yıl Sparta önderliğindeki müttefik ordu Plataia'da Pers kara kuvvetlerini yok etti. Termopiller'de ölenler, kendi yasaları altında savaşan özgür yurttaşların, bir kralın tebaasının kaçacağı yerde direneceğinin kanıtı olarak anıldı.

Hikâyeyi iki söz taşır. Plutarkhos'un kaydettiği daha sonraki geleneğe göre Kserkses Spartalılardan silahlarını teslim etmelerini isteyince Leonidas «Μολὼν λαβέ», gel de al, diye yanıt verdi. Son Spartalıların düştüğü tepede ise şair Simonides, Herodotos'un koruduğu mezar yazıtını yazdı: «Ὦ ξεῖν’, ἀγγέλλειν Λακεδαιμονίοις ὅτι τῇδε κείμεθα τοῖς κείνων ῥήμασι πειθόμενοι», ey yabancı, Spartalılara haber ver ki burada onların sözlerine uyarak yatıyoruz. İkisi de Yunanistan'da hâlâ, genellikle tam bu antik biçimleriyle, dile getirilir.

Pausanias'ın bildirdiğine göre savaştan yaklaşık kırk yıl sonra Leonidas'ın kemikleri Sparta'ya getirilip orada gömüldü ve onun onuruna her yıl oyunlar düzenlendi. 300'lerin hikâyesi antik çağda tekrar tekrar anlatıldı ve modern dünya bunu miras aldı: Kavafis'in Θερμοπύλες (Termopiller, 1903) şiiri, sonunda Ephialtes'in ortaya çıkacağını bile bile nöbet yerini koruyanları onurlandırır; çizgi roman ve film 300 (2006) ise Leonidas'ı küresel bir popüler kültür figürüne dönüştürdü.

Termopiller'de, Atina–Selanik karayolunun kenarında, 1955 tarihli bronz bir Leonidas heykeli üzerinde ΜΟΛΩΝ ΛΑΒΕ sözcükleri yazılı bir anıtın üstünde durur; karşısında ise Simonides'in yazıtının bir taşa kazındığı, son direnişin alçak tepesi yer alır. Kralın 1968 tarihli ikinci bir heykeli, Spartathlon koşucularının bitiş çizgisine ulaştığı modern Sparta'daki stadyumun önündedir. Λεωνίδας yaygın bir Yunan erkek adıdır ve hemen her Yunan kasabasında bir Οδός Λεωνίδου vardır. «Μολών λαβέ» deyişi günlük konuşmada, çoğu zaman gülümseyerek, «savaşmadan alamazsın» anlamında kullanılır; Yunan öğrenciler Termopiller'i ilkokulda okur, Herodotos'un anlatısıyla lisede tanışır. Yunanca öğrenen biri savaş alanını (Atina'nın yaklaşık iki saat kuzeyinde) ziyaret edebilir ve Kavafis'in yalnızca on dört dizelik Termopiller şiirini okuyabilir.

• Herodotos, Leonidas'ın Termopiller için yalnızca oğlu olan Spartalıları seçtiğini söyler; böylece hiçbir soy onlarla birlikte tükenmeyecekti.
• Herodotos'un aktardığı bir Delphoi kehaneti, ya Sparta'nın yıkılacağını ya da krallarından birinin öleceğini söylemişti; Leonidas'ın ölümü bu kehanetin gerçekleşmesi olarak yorumlandı.
• 300'ler yalnız değildi: Küçük Thespiai kentinden yaklaşık 700 adam onlarla kalıp öldü ve Leonidas heykelinin yanındaki kendilerine ait bir anıtla onurlandırılırlar.
• Pausanias'a göre kemikleri savaştan yaklaşık kırk yıl sonra Sparta'ya getirildi ve orada ziyaretçilere Leonidaion adlı bir mezar gösterilirdi.