Euripides

Antik geleneğe göre Euripides, MÖ 480'deki büyük deniz savaşının tam da yapıldığı gün Salamis adasında doğdu; bu muhtemelen gerçek olamayacak kadar düzgün bir hikâyedir; 480 civarı, varabileceğimiz en yakın tarihtir. Anne babası Mnesarkhos ile Kleito'ydu; komedi şairleri annesinin pazarda sebze sattığıyla dalga geçerdi, bu da bize ondan çok Atina komedisi hakkında bilgi verir. İyi eğitim almış ve o dönem için ender bir şey olan büyük bir kütüphaneye sahip olmuş görünüyor; sonraki yazarlar onu filozoflar Anaksagoras ve Sokrates ile ilişkilendirdi.

İlk kez MÖ 455'te Büyük Dionysia şenliklerinde yarıştı ve ilk zaferini ancak 441'de kazandı. Yaklaşık elli yıl boyunca doksan kadar oyun yazdı ve sağlığında yalnızca dört kez kazandı; beşinci ödül ölümünden sonra, oğlunun MÖ 405'te sahnelediği Βάκχαι ve Ιφιγένεια εν Αυλίδι (Aulis'te İphigeneia) için geldi. Bugün en ünlü oyunu olan Μήδεια, 431'de sonuncu oldu. Aristophanes onu oyun üstüne oyunda, Αχαρνής, Θεσμοφοριάζουσαι ve Βάτραχοι'da, kralları paçavralar içinde ve âşık kadınları sahneye çıkaran zeki, geveze bir şair olarak alaya aldı.

MÖ 408 civarında, savaştan ve belki de seyircisinden bıkmış olarak Atina'dan ayrılıp Pella'daki Makedonya kralı Arkhelaos'un sarayına gitti ve orada Βάκχαι'yı yazdı. MÖ 406'da orada öldü. Haber Atina'ya ulaştığında Sophokles'in korosunu yas içinde sahneye çıkardığı anlatılır. Geleneğe göre yalnız yazmak için çekildiği Salamis'teki bir mağara, 1990'larda arkeologlar tarafından tespit edildi.

On sekiz tragedya günümüze ulaştı; bunlara ek olarak ona ait olmayabilecek Ρήσος (Rhesos) ve elimizdeki tek eksiksiz satir oyunu olan Κύκλωψ (Kyklops) var. Bunlar arasında: kocasının yerine ölmeyi kabul eden bir kadını anlatan Άλκηστις (Alkestis, MÖ 438); ihanete uğramış yabancı bir eşin İason'u cezalandırmak için kendi çocuklarını öldürdüğü Μήδεια (MÖ 431); Phaidra'nın üvey oğluna duyduğu gizli aşkın ikisini de mahvettiği Ιππόλυτος (MÖ 428); savaşın yenilenlere yaptıklarının en karanlık tabloları olan Εκάβη (Hekabe) ve Τρωάδες (Troyalı Kadınlar, MÖ 415); Ηλέκτρα, Ελένη (Helene, MÖ 412), Ιφιγένεια εν Ταύροις (Taurislerde İphigeneia) ve Ορέστης (MÖ 408); ve son olarak tanrı Dionysos'un kendisine tapmayı reddeden Thebai kralından korkunç bir öç aldığı Βάκχαι.

Euripides mitin kahramanlarını insan boyutuna indirdi. Karakterleri mahkemedeki Atinalılar gibi tartışır, tanrılardan şüphe eder, fikir değiştirir ve içeriden gösterilir; Medeia'nın kadınların yazgısı üzerine uzun konuşması Avrupa edebiyatında türünün ilk örneğidir. Kadınlara, kölelere ve yabancılara büyük roller verdi ve bir oyunu, karmaşayı çözmesi için sahne vinciyle bir tanrıyı indirerek bitirmeyi severdi: «από μηχανής θεός» (deus ex machina, makineden tanrı). Aristoteles ona «şairlerin en trajiği» dedi.

Oyunlarının çoğu şans eseri kurtuldu: Ελένη'den Κύκλωψ'e kadar olan oyunları içeren, alfabetik sıralı eksiksiz bir baskının bir cildi Orta Çağ'ı sağlam atlattı; oysa Aiskhylos ve Sophokles'ten yalnızca seçilmiş okul metinleri kaldı. Bu tesadüf sayesinde Euripides'i en çeşitli hâliyle okuyabiliyoruz: tragedya, melodram, komediye yakın oyunlar ve romans.

Yunan öğrenciler Euripides'le on dört yaşında tanışır: Ελένη (Helene), ortaokulun (Gymnasio) üçüncü sınıfında çeviriden okunan zorunlu tragedyadır. Her yaz Epidauros'ta Μήδεια, Βάκχαι ya da Τρωάδες sahnelenir; Theodoros Terzopoulos'un 1986 tarihli Bakkhalar'ı, döneminin en çok turneye çıkan Yunan yapımı oldu. «από μηχανής θεός» deyimi gündelik Yunancada birdenbire beliren her çözüm için kullanılır ve gazeteler hâlâ çocuklarına zarar veren bir anneye «μια Μήδεια» der. Medeia opera, bale ve aralarında Pasolini'nin Maria Callas'lı filminin de bulunduğu birçok filme konu oldu. Salamis'te Peristeria koyunun üzerindeki Euripides Mağarası'nı ziyaret edebilirsiniz; Ευριπίδου adlı sokaklar Atina'da, Selanik'te ve Yunan kentlerinin çoğunda bulunur.

• Yaklaşık doksan oyunundan sağlığında yalnızca dört birincilik ödülü aldı; bugün en çok sahnelenen eseri Μήδεια, MÖ 431'de sonuncu oldu.
• On sekiz ya da on dokuz oyunu günümüze ulaştı; bu, Aiskhylos (yedi) ile Sophokles'in (yedi) toplamından fazladır ve kısmen alfabetik bir baskının bir cildinin tesadüfen kurtulmasından kaynaklanır.
• Sahne tanrısını icat eden de odur: oyunun sonunda vinçle indirilen «από μηχανής θεός», Euripides'e özgü bir alışkanlıktır.
• 1990'larda Salamis'te bir mağarada kazı yapan arkeologlar, üzerinde adı yazılı bir çanak çömlek parçası buldu; bu, onun orada yazdığına dair antik hikâyeyi destekler.