Athenaios

Athenaios hakkında bilinenlerin neredeyse tamamı kendi kitabından gelir. Nil Deltası'ndaki eski bir Yunan ticaret kenti olan Naukratis'tendi ve bir yerde oranın halkına “benim Naukratislilerim” der. MS 2. yüzyılın sonu ile 3. yüzyılın başında Roma'da yaşadı ve yazdı. 192'de ölen imparator Commodus'u kendi zamanına ait biri olarak anar; demek ki eser bu yıldan sonra tamamlandı. Bazı araştırmacılar diyaloğun baş konuşmacısı Suru Ulpianus'u 220'lerde ölen ünlü hukukçu Ulpianus ile özdeşleştirir ve bu yüzden kitabı daha geç tarihler; bu özdeşleştirme belirsizliğini korur.

Bilginler Sofrası, Athenaios'un bugün kayıp olan iki önceki eserinden de söz eder: Suriye krallarının bir tarihi ve Arkhippos'un Ἰχθύες (Balıklar) adlı komedisinde geçen bir balık üzerine kısa bir inceleme. Yemeğin ev sahibi seçkin bir Romalı olan Larensis'tir; konuklar arasında dilbilgiciler, filozoflar, müzisyenler ve bir karakter olarak Bergamalı hekim Galenos vardır. Athenaios bütün hikâyeyi dostu Timokrates'e, Platon diyaloglarını andıran bir çerçeveyle anlatır. Ailesi, hocaları ya da ölüm tarihi hakkında güvenilir hiçbir bilgi yoktur.

Δειπνοσοφισταί on beş kitap hâlinde günümüze ulaşmıştır. Muhtemelen 10. yüzyılda kopyalanan ve bugün Venedik'te bulunan en eski tam el yazması ilk iki kitabı, üçüncünün başını ve 11. ile 15. kitaplardan bazı bölümleri yitirmiştir; bu kısımlar daha kısa bir özetten bilinir. Özet, kitabın düzeninin yemeğin görkemini taklit ettiğini söyler. Konular sofrayı ve sohbeti izler: 3. kitapta ekmekler, 7. kitapta balıklar, 13. kitapta aşk ve ünlü kadınlar, 15. kitapta çelenkler. Her konu bir alıntı yarışmasına dönüşür; konuklar birbirlerine komedi, tarih, tıp ve şiirden dizelerle karşılık verir.

7. kitapta anlatıcı, Timokrates'e balıkları hatırlayabilsin diye alfabetik sırayla sıralamayı vaat eder. 3. kitapta konuk Pontianus, MÖ 4. yüzyıldan bir lezzet şairi olan Arkhestratos'tan alıntı yapar; şair Midilli'deki Eresos'un arpasını ve Atina pazarının ekmeğini över. Athenaios bu şiirin birkaç adla dolaştığını belirtir; bunlar arasında Γαστρονομία (Gastronomi) ve Ἡδυπάθεια (Zevk Hayatı) vardır. Katmanlar önemlidir: dizeleri Arkhestratos yazdı, Pontianus onları alıntılayan bir karakterdir, bütün sohbeti ise Athenaios kurdu. Arkhestratos'un kalan parçaları ve Aleksis ile Antiphanes gibi şairlerin kayıp komedilerinden birçok dize bugün büyük ölçüde böyle alıntılar sayesinde okunur.

Athenaios'un sofrası gündelik Yunancada hâlâ yaşıyor. Δείπνο (akşam yemeği) eski δεῖπνον sözcüğüdür; ψάρι (balık) ise konukların 7. kitapta tartıştığı pişmiş yemek anlamındaki ὄψον sözcüğünün küçültme biçimi ὀψάριον'dan gelir. Arkhestratos'un arpasını övdüğü Eresos bugün de Midilli'de bir köydür. Şunu deneyin: bu sayfadaki Modern Yunanca metinde Arkhestratos'un ekmek dizeleriyle ilgili cümleleri yeniden okuyun. Sonra Athenaios'un balıklarıyla yaptığı gibi, alfabetik sırayla beş yemekten oluşan bir menüyü Modern Yunanca yazın. Dolaylı anlatımla iki cümle ekleyin: Ο Αρχέστρατος γράφει ότι το καλύτερο κριθάρι βγαίνει στην Ερεσό (Arkhestratos en iyi arpanın Eresos'tan çıktığını yazar) ve Ο Ποντιανός παραθέτει τους στίχους του (Pontianus onun dizelerini alıntılar).

• δειπνοσοφιστής sözcüğü δεῖπνον (akşam yemeği) ile σοφιστής (uzman ya da sofist) sözcüklerini birleştirir.
• Bergamalı hekim Galenos konuklar arasında bir karakter olarak görünür ve ekmekler üzerine bir konuşmayla yemeği geciktirir.
• Athenaios, 7. kitaptaki balıkları daha kolay akılda kalsın diye alfabetik sıraladığını söyler.
• Natale Conti'nin Latince çevirisi 1556'da Venedik'te basıldı.