Perikles

Perikles MÖ 495 civarında Atina aristokrasisi içinde doğdu: babası Ksanthippos, MÖ 479'da Mykale'de Persleri yenen donanmaya komuta etmişti; annesi Agariste ise reformcu Kleisthenes'in ailesi olan Alkmeonidlerdendi. Filozof Anaksagoras'tan ders aldı, heykeltıraş Pheidias ve sofistlerle arkadaşlık etti ve öylesine eksiksiz bir ağırbaşlılıkla tanınırdı ki komedi şairleri ona «Olymposlu» lakabını taktı. Uzun kafasıyla da alay ederlerdi; bu yüzden bütün portre büstlerinde miğferle gösterilir.

460'lı yıllarda demokratların safında siyasete girdi ve MÖ 462/461'de Ephialtes'in reformları aristokratik Areopagos meclisinin yetkilerini elinden aldıktan sonra halk meclisinin önde gelen adamı oldu. Yaklaşık MÖ 443'ten itibaren her yıl strateg (στρατηγός) seçildi ve bu görevi kenti yönlendirmek için kullandı. Delos Birliği'nin hazinesini Atina'ya taşıttı (MÖ 454), Samos isyanını bastırdı (MÖ 440) ve MÖ 431'de Peloponnesos Savaşı'na yol açan krizde Sparta'ya kafa tuttu; Atinalıları surlarının ardına çekilmeye ve donanmaya güvenmeye ikna etti.

Özel hayatı kamuya açık bir skandaldı: karısından boşandı ve ünlü zekâsıyla bilinen yabancı bir kadın olan Miletli Aspasia ile yaşadı ve ondan bir oğlu oldu. MÖ 430'da kalabalık kenti veba vurduğunda iki meşru oğlunu kaybetti, kısa bir süre görevden alınıp para cezasına çarptırıldı, sonra yeniden seçildi. Kendisi de MÖ 429 sonbaharında vebadan öldü. Thukydides, onun yönetimindeki Atina'nın «adı demokrasi, gerçekte ise ilk yurttaşın yönetimi» olduğuna hükmetti.

Perikles'in başarıları yasalar, yapılar ve bir konuşmadır. Yasalar demokrasiyi radikal hâle getirdi. Onun önerisiyle getirilen jüri ücreti, yoksul bir çiftçinin bir günlük kazancını kaybetmeden halk mahkemelerinde oturabilmesi demekti; ardından memuriyet ücreti geldi. MÖ 451/450 tarihli yurttaşlık yasası, yurttaşlığı yalnızca babası gibi annesi de Atinalı olanlarla sınırladı; bu önlem daha sonra Aspasia'dan olan kendi oğlunu da etkileyecek ve çocuğun özel bir oylamayla yurttaş yapılması gerekecekti.

Yapıların masrafı kısmen müttefiklerin vergisinden karşılandı; muhalifleri buna soygun diyordu. Parthenon, MÖ 447 ile 432 arasında mimarlar İktinos ve Kallikrates tarafından inşa edildi; heykelleri Pheidias yönetti ve içindeki altın ve fildişinden büyük Athena heykelini yaptı. MÖ 437'den itibaren Propylaia'nın anıtsal kapısı ve Dionysos tiyatrosunun yanındaki Odeion geldi. On beş yılda Akropolis, dünyanın bugün hâlâ tanıdığı biçimi aldı. Aynı yıllar Sophokles'in, Atina'daki Herodotos'un, genç Sokrates'in ve Euripides'in ilk eserlerinin yıllarıydı; bu yüzden Yunanlar «Perikles'in altın çağı»ndan söz eder.

Konuşma, Thukydides'in 2. kitapta aktardığı biçimiyle, MÖ 431/430 kışında savaşın ilk ölüleri için yapılan Cenaze Söylevi'dir (Επιτάφιος). Ölülerden neredeyse hiç söz etmez; uğruna öldükleri kenti anlatır: çoğunluğun yönetimi, eşit adalet, özel hayatta özgürlük, yabancılara açıklık, talimden çok düşünceden doğan cesaret ve ünlü «güzeli sadelikle, bilgeliği yumuşaklığa düşmeden severiz» sözü. Bu, aslında demokratik bir yaşam biçiminin ilk yazılı tanımıydı.

Yunan öğrenciler Perikles ile iki kez karşılaşır: ortaokulun tarih kitaplarında, MÖ 5. yüzyılın kısaca «Perikles çağı» (ο χρυσός αιώνας του Περικλή) olarak anıldığı yerde, ve lisede, birçoğunun Cenaze Söylevi'ni Thukydides'ten özgün Yunancasıyla okuduğu yerde. «χρυσός αιώνας» ifadesi, her türlü altın çağ için kullanılan standart Yunanca terim hâline gelmiştir. Ziyaretçi onu Akropolis'te, Propylaia'dan Parthenon'a kadar ve aşağıdaki yeni Akropolis Müzesi'nde izleyebilir; müzedeki friz ve metoplar onun sipariş ettiği eserdir. Sitenin Akropolis üzerine A2 okuma metni iyi bir ilk adımdır. Kresilas'ın kayıp bronz bir eserinin kopyaları olan Roma dönemi portre büstleri British Museum'da ve Vatikan'dadır. Yunan kentlerinin çoğunda Περικλέους adlı sokaklar vardır ve demokrasinin savunulması gerektiğinde Cenaze Söylevi parlamentolarda hâlâ alıntılanır.

• Komedi şairleri kafatasının biçimi yüzünden ona «ada soğanı kafalı» derdi; bu, bütün portrelerindeki miğferin geleneksel açıklamasıdır.
• Kendi MÖ 451/450 yurttaşlık yasasına göre Aspasia'dan olan oğlu Atinalı değildi; meşru oğulları vebadan ölünce halk meclisi çocuk için bir istisna yaptı.
• Yıllık oylamayla üst üste on beş kez strateg seçildi; bir demokrasinin bu kadar uzun süre tek bir adam tarafından yönetilmesi böyle oldu.
• Cenaze Söylevi yalnızca Thukydides onu, Perikles'in «söylemesi gerekenlere» dayanarak kendi sözcükleriyle yazdığı için günümüze ulaştı; hiçbir tutanak yoktu.