Stesikhoros

Antik biyografik gelenek Stesikhoros’u MÖ 7. yüzyılın son çeyreği ile 6. yüzyılın ilk yarısı arasına yerleştirir. Standart modern edisyonun (2014) editörleri Malcolm Davies ve Patrick Finglass, onun etkinliğini daha çok 6. yüzyılın ilk yarısına tarihlendirir. Antik kaynaklar onu Sicilya’nın kuzey kıyısındaki Yunan kenti Himera ile ilişkilendirirken, bazıları Güney İtalya’daki Mataurus’u (Metauros) anar; araştırmacılar onun birinde doğup diğerine taşınıp taşınmadığını hâlâ tartışır. Geleneğe göre asıl adı Teisias’tı; Στησίχορος, yaklaşık “korosu kuran kişi” anlamında, koro şarkısıyla yaptığı çalışmadan gelen bir addı. Stesichorus, Stesichoros ve Stisichoros yazımlarının hepsi aynı şairi gösterir.

Hayatına dair pek az bilgi kesindir ve onunla ilgili öykülerin çoğu ölümünden çok sonra anlatılmıştır. En ünlüsünü Platon Φαῖδρος (Phaidros) diyaloğunda aktarır: Stesikhoros, Truvalı Helene hakkında kötü konuştuktan sonra kör oldu, nedenini anladı, bir palinodi, yani tam tersini söyleyen bir şarkı besteledi ve hemen yeniden görmeye başladı. Bu belgelenmiş bir olay değil, antik bir gelenektir. Bazı antik tanıklıklar onu Helene’nin onurlandırıldığı Sparta’da bir süre kalmasıyla da ilişkilendirir. Daha büyük bir güvenle söylenebilecek olan, onun Batı’nın Yunan kentlerinde, Homeros sözcükleriyle zengin Dor edebî dilinde çalıştığıdır.

İskenderiyeli bilginler Stesikhoros’un şiirini 26 kitapta topladı, ancak çoğu kısa olan yalnızca yüz kadar parça günümüze ulaştı. Başlıklar onun genişliğini gösterir: Herakles ve üç gövdeli canavar Geryon üzerine Γηρυονηίς (Geryoneis); Truva döngüsünden Ἰλίου Πέρσις (Truva’nın Yağması) ve Νόστοι (Dönüşler); bir Ὀρέστεια (Oresteia); ve Thebai mitinden Ἐριφύλη (Eriphyle). Romalı eleştirmen Quintilianus, onun epik şiirin yükünü lirle taşıdığını yazdı. Şiirler uzundu: 1967’de yayımlanan bir Geryoneis papirüsünün (P.Oxy. 2617) kenarında 1300 dize numarası vardır, ancak yalnızca yaklaşık 180 dize okunabilir. Lille’deki, 1976’da yayımlanan bir papirüs, bir annenin oğulları Eteokles ve Polyneikes’e yaptığı konuşmayı korur; editörleri onu Stesikhoros’a atfetti, ama bütün araştırmacılar bunu kabul etmez.

Antik yazarlar ona strofi, antistrofi ve epottan oluşan ilk koro üçlüsünü de atfederdi; τρία Στησιχόρου (Stesikhoros’un üçü) deyişi bunu hatırlatır. En çok tartışılan şiirleri Helene ile ilgilidir. Palinodi’de onun Truva’ya hiç yelken açmadığını ileri sürdü: Platon’un aktardığı dizeler “bu öykü doğru değil” sözleriyle başlar. Palinodi ile ilişkilendirilen versiyonda Truva’ya yalnızca Helene’nin bir hayaleti (εἴδωλον) gitti. Bir mi yoksa iki mi Palinodi olduğu hâlâ tartışılır. Euripides’in Ἑλένη (Helene) oyunu bu alternatif versiyonu izler.

Stesikhoros bugün arkaik lirik şiirin Yunanca antolojilerinde okunur; bunlardan biri, palinodi parçasını listeleyen Yunan Dili Merkezi’nin (Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας) çevrimiçi el kitabıdır. Hayalet Helene’si Euripides’in Ἑλένη oyununda da yaşar. Şunu deneyin: aktarılan üç dizeyi bizim Modern Yunanca çevirimizle okuyun, sonra Modern Yunanca iki cümle yazın. Birincisi: Ο Όμηρος λέει ότι η Ελένη πήγε στην Τροία (Homeros, Helene’nin Truva’ya gittiğini söyler). İkincisi: Ο Στησίχορος, όμως, γράφει ότι δεν πήγε ποτέ (Stesikhoros ise onun hiç gitmediğini yazar). Ardından körlük öyküsü hakkında λέγεται ότι (…deniyor) ile başlayan bir cümle ekleyin. B2 düzeyi bu uyarlanmış alıştırmayı tanımlar; antik Dor dilindeki özgün metni bağımsız okumayı değil.

• Geleneğe göre asıl adı Teisias’tı; Stesikhoros yaklaşık “koroları kuran” anlamına gelir.
• Bir Geryoneis papirüs parçası 1300 dize numarasını taşır.
• Palinodi, πάλιν (geri, tersine) ve ᾠδή (şarkı) sözcüklerinden gelir: tersini söyleyen bir şarkı.
• Antik τρία Στησιχόρου (Stesikhoros’un üçü) deyişi strofi, antistrofi ve epodu anlatır.