Dido Sotiriu

Evlilikle Sotiriu soyadını alan Dido Pappa, 18 Şubat 1909'da, Rumların Αϊδίνι dediği Aydın'da, babasının bir fabrikası olduğu İzmir'in iç kesimlerindeki müreffeh bir kasabada doğdu. Ailenin dünyası 1922'de, Yunan ordusunun Anadolu seferi çöktüğünde ve bir milyondan fazla Anadolu Rum'u kaçtığında ya da sürüldüğünde sona erdi. Pappalar Atina'ya yıkılmış olarak vardı; Dido, okul masraflarını ve daha sonra Atina Fransız Enstitüsü'nde ve Paris'te Fransız edebiyatı eğitimini karşılayan varlıklı bir teyzesinin evinde büyüdü.

1930'lardan itibaren kadın dergilerinde ve sol basında gazeteci olarak çalıştı. Komünist Parti'ye katıldı, İşgal sırasında Direniş'te yer aldı ve ömrü boyunca solda kaldı; daha sonra EDA partisinin üyesi ve Avgi gazetesinin yazarı oldu. Küçük kız kardeşi Elli Pappa, 1952'de idam edilen komünist lider Nikos Beloyannis'in hayat arkadaşıydı ve bu hikâye onun «Εντολή» (Görev, 1976) adlı romanı oldu.

Kurmaca yazmaya ancak elli yaşında, «Οι νεκροί περιμένουν» (Ölüler Bekliyor, 1959) ile başladı; «Ματωμένα χώματα» 1962'de geldi. 1990'da Türk-Yunan dostluğu için Abdi İpekçi Ödülü'nü aldı. 23 Eylül 2004'te doksan beş yaşında Atina'da öldü; ufak tefek, keskin zekâlı bu kadın, Yunanistan'ın mülteci belleğinin adeta büyükannesi olmuştu.

«Οι νεκροί περιμένουν» (1959), mülteci bir ailenin otobiyografik romanıdır: Aydın'daki rahat hayat, 1922'deki kaçış, Atina'daki yoksulluk ve komünist olan bir genç kızın siyasal uyanışı. Bütün eserinin iki konusunu, Anadolu'yu ve solu, ilk kez ortaya koydu ve daha o zamandan onun dolaysız, duygusallıktan uzak sesini taşır.

«Ματωμένα χώματα» (1962), Efes'in üzerindeki tepelerde bir Rum köyü olan Kırkıca'dan (bugünkü Şirince) köylü Manolis Aksiotis tarafından birinci tekil şahısla anlatılır. İlk bölüm bir idildir: hasatlar, bayramlar, incir ve zeytin, komşuluğun küçük sürtüşmeleriyle yan yana yaşayan Rumlar ve Türkler. Sonra Birinci Dünya Savaşı Osmanlı İmparatorluğu'nun Rum erkeklerini amele taburlarına (αμελέ ταμπουρού) gönderir; birçoğu açlıktan ve soğuktan ölür; Manolis hayatta kalır, firar eder, saklanır. 1919'da Yunan ordusu İzmir'e çıkar ve o, bu kez asker olarak silah altına alınır; kitap Anadolu içlerine ilerleyişi ve Ağustos 1922 bozgununu yanan İzmir'in rıhtımlarına kadar izler. Sotiriu romanı, bu hayatı yaşamış ve ona el yazmasını vermiş gerçek bir adamın, Manolis Aksiotis'in notları üzerine kurdu. Bakış açısı açıktır ve o dönemde Yunanistan'da alışılmadıktı: iki taraftaki köylüler de kurbandır ve suç, onları birbirlerini öldürmeye gönderen büyük devletlerde ve politikacılardadır. Son sayfadaki Anadolu'ya veda, kaybedilen toprak kadar bir Türk dostuna da seslenir.

«Εντολή» (1976), Nikos Beloyannis'in son aylarını, yargılanmasından kurşuna dizilmesine kadar yeniden kurar; yazar ayrıca Anadolu meselesi ve nedenleri üzerine denemeler yazdı.

«Ματωμένα χώματα» 1962'den beri kesintisiz yeniden basılıyor, Yunan liselerinin antolojilerinde bölümler hâlinde okunuyor ve Yunanların Anadolu'yu soran yabancılara verdiği kitap oluyor. Türkiye'de 1970'te «Benden Selam Söyle Anadolu'ya» adıyla yayımlandı ve o günden beri okunuyor; bu yüzden Türk okur kitlesi olan az sayıdaki Yunan yazardan biridir. Romanın Kırkıca'sı olan Şirince köyü bugün Efes yakınlarında bir turistik yer ve Yunan ziyaretçiler oraya bavullarında bu kitapla geliyor. Romanı okumuş bir öğrenci, Atina ve Selanik'teki mülteci semtlerinin neden Nea Smirni ve Nea İonia gibi adlar taşıdığını ve Anadolu şarkılarının neden hâlâ Yunan tavernalarını doldurduğunu anlayacaktır. Sitenin Venizelos ve aynı seferde savaşmış olan Mirivilis üzerine sayfaları tabloyu tamamlıyor.

• Anlatıcı Manolis Aksiotis gerçek bir kişiydi: Sotiriu'ya hayatının defterlerini verdi, o da bunları romana dönüştürdü.
• Gazetecilik kariyerinin ardından ilk romanını elli yaşında yayımladı, en ünlü kitabını elli üç yaşında yazdı.
• 1970 tarihli Türkçe baskı onu Türkiye'de tanınan bir isim yaptı; 1990'da Türk-Yunan anlayışına katkısından dolayı, öldürülen Türk gazeteci adına verilen Abdi İpekçi Ödülü'nü aldı.
• Kız kardeşi Elli Pappa, «karanfilli adam» Nikos Beloyannis'in hayat arkadaşıydı ve Sotiriu'nun «Εντολή» romanı onun hikâyesini ailenin içinden anlatır.