Eurypides

Starożytna tradycja głosi, że Eurypides urodził się na wyspie Salaminie dokładnie w dniu wielkiej bitwy morskiej w 480 roku p.n.e., co jest zapewne zbyt zgrabne, by było prawdą; „około 480 roku” to najdokładniej, jak możemy. Jego rodzicami byli Mnesarchos i Klejto; poeci komiczni żartowali, że matka sprzedawała warzywa na targu, co mówi nam więcej o komedii ateńskiej niż o niej samej. Wydaje się, że był dobrze wykształcony i posiadał dużą bibliotekę, co było wówczas rzadkością, a późniejsi pisarze łączyli go z filozofami Anaksagorasem i Sokratesem.

Po raz pierwszy wystąpił na Wielkich Dionizjach w 455 roku p.n.e., a pierwsze zwycięstwo odniósł dopiero w 441. Przez prawie pięćdziesiąt lat napisał około dziewięćdziesięciu sztuk i za życia wygrał tylko cztery razy; piąta nagroda przyszła po jego śmierci, za Βάκχαι i Ιφιγένεια εν Αυλίδι (Ifigenia w Aulidzie), wystawione przez jego syna w 405 roku p.n.e. Μήδεια, dziś jego najsłynniejsza sztuka, zajęła w 431 roku ostatnie miejsce. Arystofanes wyśmiewał go w sztuce za sztuką, w Αχαρνής, Θεσμοφοριάζουσαι i Βάτραχοι, jako sprytnego, gadatliwego poetę, który wprowadzał na scenę królów w łachmanach i zakochane kobiety.

Około 408 roku p.n.e. opuścił Ateny, wyczerpany wojną, a może i swoją publicznością, i udał się na dwór króla Macedonii Archelaosa w Pelli, gdzie napisał Βάκχαι. Zmarł tam w 406 roku p.n.e. Gdy wieść dotarła do Aten, Sofokles podobno wprowadził swój chór na scenę w żałobie. Grotę na Salaminie, do której według tradycji udawał się, by pisać w samotności, archeolodzy zidentyfikowali w latach 90. XX wieku.

Zachowało się osiemnaście tragedii, a także Ρήσος (Rezos), który może nie być jego dziełem, oraz Κύκλωψ (Cyklop), jedyny kompletny dramat satyrowy, jaki mamy. Wśród nich: Άλκηστις (Alkestis, 438 p.n.e.), o żonie, która zgadza się umrzeć zamiast męża; Μήδεια (431 p.n.e.), w której zdradzona żona cudzoziemka zabija własne dzieci, by ukarać Jazona; Ιππόλυτος (428 p.n.e.), w którym skrywana miłość Fedry do pasierba niszczy ich oboje; Εκάβη (Hekabe) i Τρωάδες (Trojanki, 415 p.n.e.), najbardziej ponure obrazy tego, co wojna robi z pokonanymi; Ηλέκτρα, Ελένη (Helena, 412 p.n.e.), Ιφιγένεια εν Ταύροις (Ifigenia w Taurydzie) i Ορέστης (408 p.n.e.); a wreszcie Βάκχαι, w których bóg Dionizos mści się straszliwie na królu Teb, który odmawia mu czci.

Eurypides sprowadził bohaterów mitu do ludzkiej miary. Jego postacie spierają się jak Ateńczycy w sądzie, wątpią w bogów, zmieniają zdanie i są pokazane od środka; długa mowa Medei o losie kobiet jest pierwszą tego rodzaju w literaturze europejskiej. Dawał wielkie role kobietom, niewolnikom i cudzoziemcom, a sztukę lubił kończyć, opuszczając boga za pomocą scenicznego dźwigu, by rozwikłał zamęt: «από μηχανής θεός» (deus ex machina, bóg z maszyny). Arystoteles nazwał go «najbardziej tragicznym z poetów».

Wiele jego sztuk ocalało dzięki szczęściu: jeden tom pełnego wydania alfabetycznego, zawierający sztuki od Ελένη do Κύκλωψ, przetrwał nienaruszony średniowiecze, podczas gdy z Ajschylosa i Sofoklesa pozostały tylko wybrane teksty szkolne. Ten przypadek sprawia, że możemy czytać Eurypidesa w całej jego różnorodności: tragedię, melodramat, niemal komedię i romans.

Greccy uczniowie poznają Eurypidesa w wieku czternastu lat: Ελένη (Helena) to obowiązkowa tragedia trzeciej klasy gimnazjum, czytana w przekładzie. Każdego lata w Epidauros wystawia się Μήδεια, Βάκχαι lub Τρωάδες; Bachantki Theodorosa Terzopoulosa z 1986 roku stały się najczęściej podróżującą grecką inscenizacją swoich czasów. Wyrażenie «από μηχανής θεός» używane jest w codziennej grece na określenie każdego rozwiązania, które pojawia się znikąd, a gazety wciąż nazywają matkę krzywdzącą swoje dzieci «μια Μήδεια». Medea stała się operą, baletem i kilkoma filmami, w tym filmem Pasoliniego z Marią Callas. Na Salaminie można odwiedzić Grotę Eurypidesa nad zatoką Peristeria, a ulice o nazwie Ευριπίδου biegną przez Ateny, Saloniki i większość greckich miast.

• Z około dziewięćdziesięciu sztuk za życia zdobył tylko cztery pierwsze nagrody; Μήδεια, dziś jego najczęściej wystawiane dzieło, zajęła ostatnie miejsce w 431 roku p.n.e.
• Zachowało się osiemnaście lub dziewiętnaście jego sztuk, więcej niż Ajschylosa (siedem) i Sofoklesa (siedem) razem, częściowo dlatego, że jeden tom alfabetycznego wydania przetrwał przypadkiem.
• Wymyślił ni mniej, ni więcej, tylko scenicznego boga: «από μηχανής θεός» opuszczany dźwigiem na końcu sztuki to zwyczaj Eurypidesa.
• Archeolodzy prowadzący w latach 90. wykopaliska w grocie na Salaminie znaleźli fragment ceramiki z wyrytym jego imieniem, co potwierdza starożytną opowieść, że tam pisał.