Plutarch

Plutarch urodził się około 46 roku n.e. w Cheronei, małym mieście w Beocji, znanym przede wszystkim z bitwy, w której Filip Macedoński rozgromił miasta greckie w 338 roku p.n.e. Jego rodzina była stara i zamożna, a on studiował filozofię i retorykę w Atenach u platonika Ammoniosa. Podróżował do Aleksandrii i Azji Mniejszej oraz kilkakrotnie do Rzymu, gdzie wygłaszał wykłady i zyskał wpływowych przyjaciół; jeden z nich, Lucjusz Mestriusz Florus, uzyskał dla niego obywatelstwo rzymskie, tak że jego oficjalne imię brzmiało Lucjusz Mestriusz Plutarch. Późniejsza tradycja twierdziła, że Trajan i Hadrian obdarzyli go wysokimi urzędami, co może być przesadą, ale z pewnością poruszał się swobodnie w świecie rzymskim.

Postanowił jednak mieszkać w Cheronei. Mówił, że zostaje, aby miasto nie stało się jeszcze mniejsze, i służył mu jako urzędnik, a nawet jako nadzorca robót budowlanych. Przez ostatnie trzy dekady życia był także jednym z dwóch stałych kapłanów Apollina w Delfach, oddalonych o kilka godzin drogi, i starał się ożywić sanktuarium. Ożenił się z Timokseną, a list pocieszenia, który napisał do niej po śmierci ich małej córeczki, również noszącej imię Timoksena, zachował się wśród Moraliów. Z jego synów dwóch dożyło dorosłości. W swoim domu skupiał krąg przyjaciół i uczniów, a wiele z jego pism czyta się jak rozmowy tego kręgu. Zmarł około 120 roku, w wieku ponad siedemdziesięciu lat.

Βίοι Παράλληλοι (Żywoty równoległe) to dwadzieścia trzy zachowane pary biografii, z których każda zestawia Greka z Rzymianinem i zwykle kończy się krótkim porównaniem: Tezeusz i Romulus, założyciele; Aleksander i Cezar, zdobywcy; Demostenes i Cyceron, mówcy; Perykles i Fabiusz Maksimus; Likurg i Numa. Plutarcha interesuje charakter, a nie wydarzenia. Jak mówi na początku Żywota Aleksandra, pisze żywoty, a nie historię, a drobna uwaga czy żart często odsłaniają człowieka lepiej niż bitwa z dziesięcioma tysiącami zabitych. Zbiera więc wymowne chwile: młodego Aleksandra uspokajającego konia Bucefała przez odwrócenie go od jego własnego cienia; Cezara płaczącego przed posągiem Aleksandra, bo w tym samym wieku nic jeszcze nie dokonał; Archimedesa zabitego, gdy rysował figury na piasku.

Ηθικά (Moralia) to około siedemdziesięciu ośmiu esejów i dialogów na wszelkie tematy: jak odróżnić pochlebcę od przyjaciela, jak słuchać wykładów, rady dla panny młodej i pana młodego, opieszałość boskiej sprawiedliwości, twarz widoczna na tarczy księżyca, czy mądrzejsze są zwierzęta lądowe czy morskie, wyrocznie delfickie, bogowie Egiptu w Περί Ίσιδος και Οσίριδος (O Izydzie i Ozyrysie). Συμποσιακά (Rozmowy przy stole) zapisują biesiadne rozmowy o takich kwestiach jak to, dlaczego starcy lepiej czytają z daleka. Jego zbiór powiedzeń spartańskich przechowuje «ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς», rozkaz matki, by wrócić z tarczą lub na tarczy. Jego greka to wykształcona proza cesarstwa rzymskiego, o długich zdaniach, ciepła i pełna dygresji, a przez wieki był on najczęściej czytanym ze wszystkich autorów greckich: Montaigne cytował go bez przerwy, a angielski Plutarch Thomasa Northa z 1579 roku stał się źródłem szekspirowskich Juliusza Cezara, Antoniusza i Kleopatry oraz Koriolana.

W Grecji Plutarcha czyta się w szkole we fragmentach, zwykle z Żywota Aleksandra lub Peryklesa, a jego anegdoty są codzienną monetą: «ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς», «ο κύβος ερρίφθη» (kości zostały rzucone, co według niego powiedział Cezar nad Rubikonem) i sam tytuł «Βίοι Παράλληλοι», którego Grecy używają do każdego porównania dwóch karier. W Cheronei koło Liwadii wciąż stoi marmurowy lew z pola bitwy i jest małe muzeum, a w Delfach można zwiedzić sanktuarium, któremu służył, i jego muzeum. Ulica Πλουτάρχου jest w ateńskim Kolonaki i w większości greckich miast. Żywoty są dostępne w przekładzie na nowogrecki w tanich wydaniach, a uczący się może zacząć od pierwszych stron Aleksandra, gdzie Plutarch wyjaśnia swoją metodę i opowiada historię Bucefała.

• Jego pełne rzymskie imię brzmiało Lucjusz Mestriusz Plutarch, od przyjaciela, który załatwił mu obywatelstwo.
• Mówił, że zostaje w maleńkiej Cheronei, «aby nie stała się jeszcze mniejsza».
• Był kapłanem Apollina w Delfach przez około trzydzieści lat, w czasach, gdy wyrocznia utraciła większość dawnej sławy.
• Szekspir przejął całe mowy z przekładu Northa; opis łodzi Kleopatry w ustach Enobarbusa to niemal słowo w słowo Plutarch.