Perykles

Perykles urodził się około 495 r. p.n.e. w ateńskiej arystokracji: jego ojciec Ksantyppos dowodził flotą, która pokonała Persów pod Mykale w 479 r. p.n.e., a matka Agariste należała do Alkmeonidów, rodu reformatora Klejstenesa. Jego nauczycielem był filozof Anaksagoras, przestawał z rzeźbiarzem Fidiaszem i sofistami, a słynął z tak całkowitej powściągliwości, że komediopisarze przezwali go «Olimpijczykiem». Wyśmiewali też jego wydłużoną głowę i dlatego każde popiersie przedstawia go w hełmie.

Wszedł do polityki w latach 460. po stronie demokratów, a gdy reformy Efialtesa w 462/461 r. p.n.e. odebrały uprawnienia arystokratycznej radzie Areopagu, stał się czołową postacią zgromadzenia. Od około 443 r. p.n.e. co roku wybierano go na stratega (στρατηγός) i wykorzystywał ten urząd do kierowania miastem. Doprowadził do przeniesienia skarbca Związku Morskiego do Aten (454 r. p.n.e.), stłumił powstanie na Samos (440 r. p.n.e.) i stawił czoło Sparcie w kryzysie, który doprowadził do wojny peloponeskiej w 431 r. p.n.e., przekonując Ateńczyków, by schronili się za murami i zaufali flocie.

Jego życie prywatne było publicznym skandalem: rozwiódł się z żoną i żył z Aspazją z Miletu, cudzoziemką o słynnej inteligencji, z którą miał syna. Gdy w 430 r. p.n.e. zaraza dotknęła przeludnione miasto, stracił obu prawowitych synów, został na krótko odsunięty od władzy i ukarany grzywną, a potem ponownie wybrany. Sam zmarł na zarazę jesienią 429 r. p.n.e. Tukidydes ocenił, że Ateny za jego czasów były «z nazwy demokracją, w istocie rządami pierwszego obywatela».

Osiągnięcia Peryklesa to prawa, budowle i mowa. Prawa uczyniły demokrację radykalną. Dieta dla sędziów, wprowadzona na jego wniosek, oznaczała, że ubogi rolnik mógł zasiadać w sądach ludowych, nie tracąc dniówki, a potem przyszło wynagrodzenie za urzędy. Jego ustawa o obywatelstwie z 451/450 r. p.n.e. ograniczyła obywatelstwo do osób, które miały ateńską matkę, a nie tylko ojca; środek ten dotknął później jego własnego syna z Aspazją, którego trzeba było uczynić obywatelem w drodze specjalnego głosowania.

Budowle opłacono częściowo z danin sprzymierzeńców, co jego przeciwnicy nazywali grabieżą. Partenon wznieśli w latach 447–432 p.n.e. architekci Iktinos i Kallikrates, a Fidiasz nadzorował rzeźby i wykonał wielki posąg Ateny ze złota i kości słoniowej w jego wnętrzu; od 437 r. p.n.e. powstały monumentalna brama Propylejów i Odeon obok teatru Dionizosa. W piętnaście lat Akropol przybrał kształt, który świat wciąż rozpoznaje. Były to zarazem lata Sofoklesa, Herodota w Atenach, młodego Sokratesa i pierwszych dzieł Eurypidesa, dlatego Grecy mówią o «złotym wieku Peryklesa».

Mowa to mowa pogrzebowa (Επιτάφιος) ku czci pierwszych poległych w wojnie, wygłoszona zimą 431/430 r. p.n.e., w wersji, jaką podaje Tukidydes w księdze 2. Ledwie wspomina o zmarłych; opisuje miasto, za które zginęli: rządy wielu, równą sprawiedliwość, wolność w życiu prywatnym, otwartość na cudzoziemców, odwagę płynącą z namysłu, a nie z musztry, i słynne «kochamy piękno w prostocie i mądrość bez zniewieściałości». Była to w istocie pierwsza pisemna definicja demokratycznego sposobu życia.

Greccy uczniowie spotykają Peryklesa dwa razy: w podręcznikach historii gimnazjum, gdzie V wiek p.n.e. to po prostu «epoka Peryklesa» (ο χρυσός αιώνας του Περικλή), oraz w liceum, gdzie wielu czyta mowę pogrzebową w greckim oryginale u Tukidydesa. Wyrażenie «χρυσός αιώνας» stało się zwykłym greckim określeniem każdego złotego wieku. Zwiedzający może podążać jego śladem na Akropolu, od Propylejów do Partenonu, i w nowym Muzeum Akropolu u stóp wzgórza, którego fryz i metopy to dzieło przez niego zamówione; tekst do czytania na poziomie A2 o Akropolu na stronie to pierwszy krok. Jego rzymskie popiersia, kopie zaginionego brązu Kresilasa, znajdują się w British Museum i w Watykanie. Ulice o nazwie Περικλέους istnieją w większości greckich miast, a mowę pogrzebową wciąż cytuje się w parlamentach, gdy trzeba bronić demokracji.

• Komediopisarze nazywali go «cebulogłowym» z powodu kształtu jego czaszki, co jest tradycyjnym wyjaśnieniem hełmu na wszystkich jego portretach.
• Zgodnie z jego własną ustawą o obywatelstwie z 451/450 r. p.n.e. jego syn z Aspazją nie był Ateńczykiem; po śmierci prawowitych synów od zarazy zgromadzenie zrobiło dla chłopca wyjątek.
• Był wybierany na stratega piętnaście razy z rzędu w corocznym głosowaniu i w ten sposób demokracją tak długo kierował jeden człowiek.
• Mowa pogrzebowa przetrwała tylko dlatego, że Tukidydes spisał ją własnymi słowami, według tego, co Perykles «musiałby powiedzieć»; nie istniał żaden zapis.