Elisavet Moutzan-Martinengou

Elisavet Moutzan urodziła się 2 października 1801 roku na Zakintos, na Wyspach Jońskich, w starym rodzie arystokratycznym; jej rodzicami byli Fragkiskos Moutzan i Angeliki Sigourou. Jej nazwisko występuje też w formach Elisabeth, Moutza lub Martinegou. Od dziewczyny z jej sfery oczekiwano, że pozostanie w rodzinnym domu. We własnej relacji opisuje zamknięty świat, w którym młoda kobieta prawie nie wychodziła, a jej pragnienie nauki wydawało się otoczeniu dziwne. Otrzymała niewiele regularnej nauki i wiele nauczyła się sama, czytając po starogrecku i po włosku.

Jej najgłębszym pragnieniem było życie dla nauki i pisania. Prosiła o zgodę na wstąpienie do klasztoru, nie tyle z powołania religijnego, ile by uniknąć małżeństwa i zamknięcia, lecz rodzina odmówiła. Próbowała też bez powodzenia potajemnie opuścić Zakintos i wyjechać do Włoch. Wspomina, jak wieść o rewolucji greckiej 1821 roku poruszyła ją tak, że zapragnęła sama chwycić za broń. W 1831 roku, po długich negocjacjach między rodzinami, poślubiła Nikolaosa Martinengosa. Zmarła w 1832 roku, wkrótce po narodzinach syna Elisavetiosa; źródła różnią się co do liczby dni.

Elisavet pisała wiele: sztuki po grecku i po włosku, wiersze oraz prozatorskie przekłady dzieł antycznych, takich jak Προμηθεύς Δεσμώτης (Prometeusz skowany) Ajschylosa i Οδύσσεια (Odyseja) Homera. Niemal wszystko to zaginęło. Obok jej jedynego ukończonego dzieła przetrwały tylko rozproszone fragmenty.

Tym dziełem jest jej Αυτοβιογραφία (Autobiografia), ukończona w 1831 roku. Pisząc w pierwszej osobie, wyjaśnia rodzinie i przyszłym czytelnikom, dlaczego odrzuciła zaplanowane dla niej życie. Opisuje dni w zamknięciu, swój głód książek, nadzieję, że będzie użyteczna dla społeczeństwa, i lęk o własne pisma, do których zwraca się niemal jak do dzieci. Językiem jest mówiona greka jońskiej warstwy wyższej z włoskimi zapożyczeniami i słownictwem cerkiewnym, dlatego dziś brzmi starzej i bardziej oficjalnie. Syn wydał tekst w Atenach w 1881 roku pod tytułem Η Μήτηρ μου (Moja matka), ale usunął fragmenty, więc dziś czytamy wersję skróconą. Badacze powszechnie uważają go za pierwszy nowogrecki tekst prozatorski napisany przez kobietę i rzadkie świadectwo w pierwszej osobie o codziennym życiu na Wyspach Jońskich.

Αυτοβιογραφία jest dziś klasyką literatury nowogreckiej. Greccy uczniowie czytają fragmenty w podręczniku Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (Teksty literatury nowogreckiej) dla trzeciej klasy gimnazjum. Tekst był wielokrotnie wznawiany, ostatnio w 2021 roku, i przetłumaczony na angielski (1989) oraz francuski (2020). Powieść młodzieżowa Dido Sotiriu Οι επισκέπτες (Goście, 1979) prowadzi dialog z jej historią, a greckie teatry przeniosły ją na scenę. Jej portret pędzla Nikolaosa Kantunisa należy do Galerii Narodowej w Atenach. Spróbuj: przeczytaj jej zdanie «χωρίς να δύναμαι να πηγαίνω», zastąp dawny czasownik δύναμαι słowem μπορώ i napisz dwa zdania o swoich latach szkolnych: Μπορούσα να… (Mogłem…) i Δεν μπορούσα να… (Nie mogłem…).

• Syn wydał Αυτοβιογραφία w 1881 roku, dokładnie pięćdziesiąt lat po jej ukończeniu.
• Napisała, że wieść o rewolucji 1821 roku rozgrzała jej krew.
• Jej portret namalował około 1832 roku malarz z Zakintos Nikolaos Kantunis.
• Katalogi bibliotek notują ją w wielu pisowniach, m.in. Moutza, Moutsa i Martinegou.