Atenajos

Niemal wszystko, co wiemy o Atenajosie, pochodzi z jego własnej księgi. Pochodził z Naukratis, starego greckiego miasta handlowego w delcie Nilu, a w jednym miejscu nazywa jego mieszkańców „moimi Naukratytami”. Żył i pisał w Rzymie pod koniec II i na początku III wieku n.e. Wspomina cesarza Kommodusa, zmarłego w 192 roku, jako postać swoich czasów, więc dzieło ukończono po tym roku. Niektórzy badacze utożsamiają głównego mówcę dialogu, Ulpiana z Tyru, ze słynnym prawnikiem Ulpianem, zmarłym w latach 220., i dlatego datują księgę później; to utożsamienie pozostaje niepewne.

Uczta mędrców wspomina też dwa wcześniejsze, dziś zaginione dzieła Atenajosa: historię królów Syrii oraz krótkie studium o rybie wymienionej w komedii Ἰχθύες (Ryby) Archipposa. Gospodarzem uczty jest Larensis, znamienity Rzymianin, a wśród gości są gramatycy, filozofowie, muzycy oraz lekarz Galen z Pergamonu jako postać. Atenajos opowiada całą historię przyjacielowi Timokratesowi, w ramie na wzór dialogu platońskiego. Nic pewnego nie wiadomo o jego rodzinie, nauczycielach ani dacie śmierci.

Δειπνοσοφισταί zachowało się w piętnastu księgach. Najstarszy pełny rękopis, skopiowany prawdopodobnie w X wieku i przechowywany dziś w Wenecji, utracił dwie pierwsze księgi, początek trzeciej i fragmenty ksiąg 11 i 15; te części znamy z krótszej epitomy. Epitoma mówi, że układ księgi naśladuje przepych uczty. Tematy podążają za stołem i rozmową: chleby w księdze 3, ryby w księdze 7, miłość i słynne kobiety w księdze 13, wieńce w księdze 15. Każdy temat staje się zawodami w cytowaniu, bo goście odpowiadają sobie wersami z komedii, historii, medycyny i poezji.

W księdze 7 narrator obiecuje Timokratesowi wyliczyć ryby alfabetycznie, aby mógł je zapamiętać. W księdze 3 gość Pontianus cytuje Archestratosa, poetę dobrego jedzenia z IV wieku p.n.e., który chwali jęczmień z Eresos na Lesbos i chleb z ateńskiego targu. Atenajos zauważa, że poemat krążył pod kilkoma tytułami, m.in. Γαστρονομία (Gastronomia) i Ἡδυπάθεια (Życie w przyjemności). Warstwy mają znaczenie: Archestratos napisał wersy, Pontianus jest postacią, która je cytuje, a Atenajos ułożył całą rozmowę. Zachowane fragmenty Archestratosa i wiele wersów zaginionych komedii poetów takich jak Aleksis i Antyfanes czytamy dziś głównie dzięki takim cytatom.

Stół Atenajosa wciąż jest obecny w codziennej grece. Δείπνο (kolacja) to dawne δεῖπνον, a ψάρι (ryba) pochodzi od ὀψάριον, zdrobnienia od ὄψον, słowa oznaczającego przyrządzone jedzenie, o którym goście rozmawiają w księdze 7. Eresos, którego jęczmień chwalił Archestratos, nadal jest wsią na Lesbos. Spróbuj: przeczytaj ponownie w nowogreckim tekście na tej stronie zdania o wierszach Archestratosa o chlebie. Potem napisz po nowogrecku menu z pięciu dań w porządku alfabetycznym, jak Atenajos ze swoimi rybami. Dodaj dwa zdania w mowie zależnej: Ο Αρχέστρατος γράφει ότι το καλύτερο κριθάρι βγαίνει στην Ερεσό (Archestratos pisze, że najlepszy jęczmień pochodzi z Eresos) oraz Ο Ποντιανός παραθέτει τους στίχους του (Pontianus cytuje jego wersy).

• Słowo δειπνοσοφιστής łączy δεῖπνον (uczta, kolacja) i σοφιστής (znawca lub sofista).
• Lekarz Galen z Pergamonu pojawia się wśród gości jako postać i opóźnia posiłek wykładem o chlebach.
• Atenajos mówi, że ułożył ryby w księdze 7 alfabetycznie, by łatwiej je zapamiętać.
• Łaciński przekład Natalego Contiego wydrukowano w Wenecji w 1556 roku.