Stezychor

Starożytna tradycja biograficzna umieszcza Stezychora między ostatnią ćwiercią VII a pierwszą połową VI wieku p.n.e. Malcolm Davies i Patrick Finglass, wydawcy współczesnego wydania standardowego (2014), datują jego działalność głównie na pierwszą połowę VI wieku. Starożytne źródła łączą go z Himerą, greckim miastem na północnym wybrzeżu Sycylii, inne zaś wymieniają Mataurus (Metauros) w południowej Italii; badacze wciąż dyskutują, czy urodził się w jednym mieście i przeniósł do drugiego. Według tradycji naprawdę nazywał się Tejzjasz, a Στησίχορος, mniej więcej „ten, który ustawia chór”, był imieniem wziętym z jego pracy z pieśnią chóralną. Pisownie Stesichorus, Stesichoros i Stisichoros oznaczają tego samego poetę.

Niewiele faktów z jego życia jest pewnych, a większość opowieści o nim powstała długo po jego śmierci. Najsłynniejszą przekazuje Platon w dialogu Φαῖδρος (Fajdros): Stezychor stracił wzrok, gdy źle mówił o Helenie Trojańskiej, zrozumiał przyczynę, ułożył palinodię, pieśń mówiącą coś przeciwnego, i natychmiast odzyskał wzrok. To starożytna tradycja, a nie udokumentowane wydarzenie. Niektóre starożytne świadectwa łączą go też z pobytem w Sparcie, gdzie czczono Helenę. Z większą pewnością można powiedzieć, że działał w greckich miastach Zachodu, w doryckim języku literackim pełnym słów homeryckich.

Uczeni aleksandryjscy zebrali poezję Stezychora w 26 księgach, lecz zachowało się tylko około stu fragmentów, przeważnie krótkich. Tytuły pokazują jego rozmach: Γηρυονηίς (Gerioneida) o Heraklesie i trójciałym potworze Gerionie; Ἰλίου Πέρσις (Zburzenie Troi) i Νόστοι (Powroty) z cyklu trojańskiego; Ὀρέστεια (Oresteja); oraz Ἐριφύλη (Eryfile) z mitu tebańskiego. Rzymski krytyk Kwintylian napisał, że udźwignął na lirze ciężar poezji epickiej. Poematy były długie: papirus Gerioneidy opublikowany w 1967 roku (P.Oxy. 2617) ma na marginesie numer wersu 1300, choć czytelnych jest tylko około 180 wersów. Papirus z Lille, opublikowany w 1976 roku, zachowuje mowę matki do synów Eteoklesa i Polinejkesa; jego wydawcy przypisali go Stezychorowi, ale nie wszyscy badacze to akceptują.

Starożytni autorzy przypisywali mu też pierwszą triadę chóralną: strofę, antystrofę i epodę, o czym przypomina powiedzenie τρία Στησιχόρου (trzy Stezychora). Jego najczęściej omawiane poematy dotyczą Heleny. W Palinodii zaprzeczył, by kiedykolwiek popłynęła do Troi: wersy cytowane przez Platona zaczynają się od słów „ta opowieść nie jest prawdziwa”. W wersji związanej z Palinodią do Troi trafiło tylko widmo (εἴδωλον) Heleny. Wciąż dyskutuje się, czy istniała jedna Palinodia, czy dwie. Sztuka Eurypidesa Ἑλένη (Helena) podąża za tą alternatywną wersją.

Stezychora czyta się dziś w greckich antologiach liryki archaicznej, m.in. w internetowym podręczniku Centrum Języka Greckiego (Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας), który wymienia fragment palinodii. Jego Helena-widmo żyje też w Ἑλένη Eurypidesa. Spróbuj tak: przeczytaj trzy cytowane wersy z naszym nowogreckim przekładem, a potem napisz dwa zdania po nowogrecku. Pierwsze: Ο Όμηρος λέει ότι η Ελένη πήγε στην Τροία (Homer mówi, że Helena pojechała do Troi). Drugie: Ο Στησίχορος, όμως, γράφει ότι δεν πήγε ποτέ (Stezychor jednak pisze, że nigdy tam nie pojechała). Następnie dodaj zdanie zaczynające się od λέγεται ότι (mówi się, że) o historii ślepoty. Poziom B2 opisuje to dostosowane ćwiczenie, a nie samodzielne czytanie starożytnego doryckiego oryginału.

• Według tradycji naprawdę nazywał się Tejzjasz; Stezychor znaczy mniej więcej „ten, który ustawia chóry”.
• Jeden fragment papirusu Gerioneidy ma numer wersu 1300.
• Palinodia pochodzi od πάλιν (wstecz, na odwrót) i ᾠδή (pieśń): pieśń mówiąca coś przeciwnego.
• Starożytne powiedzenie τρία Στησιχόρου (trzy Stezychora) oznacza strofę, antystrofę i epodę.