Lizyp

Lizyp pochodził z Sykionu, miasta w pobliżu Koryntu o silnej tradycji malarstwa i obróbki brązu. Jego dokładne daty urodzenia i śmierci nie są znane. Rzymski pisarz Pliniusz Starszy umieszcza jego rozkwit w 113. olimpiadzie (328–325 p.n.e.), w czasach Aleksandra Wielkiego, a jego zamówienia wskazują na długą karierę obejmującą dużą część drugiej połowy IV wieku p.n.e. Pliniusz podaje, powołując się na greckiego historyka Durisa z Samos, że Lizyp nie miał nauczyciela i zaczynał jako zwykły odlewnik brązu. Gdy zapytał malarza Eupomposa, którego dawnego mistrza ma naśladować, ten wskazał tłum ludzi i odpowiedział, że naśladować należy samą naturę, a nie innego artystę. To późniejsza anegdota, a nie współczesne świadectwo.

Lizyp stał się rzeźbiarzem najściślej związanym z Aleksandrem. Plutarch pisze, że jego posągi najlepiej oddawały wygląd Aleksandra, w tym lekkie przechylenie szyi, i że sam Aleksander uważał tylko Lizypa za godnego, by go przedstawiać. Pliniusz dodaje, że Lizyp ukazał Aleksandra w wielu dziełach, począwszy od jego dzieciństwa. Opowiada też słynną historię: rzeźbiarz odkładał jedną złotą monetę z zapłaty za każdy posąg, a po jego śmierci spadkobierca znalazł ich około 1500. Liczba może być przesadzona, ale pokazuje jego sławę ogromnej twórczości. Pliniusz wymienia jego synów Laipposa, Boedasa i Eutykratesa jako rzeźbiarzy wykształconych w jego warsztacie.

Lizyp pracował głównie w brązie i prawie żaden z jego oryginalnych posągów się nie zachował. Znamy je z antycznych opisów, baz z inskrypcjami i późniejszych kopii, dlatego każda atrybucja wymaga ostrożności. Pliniusz mówi, że zmienił bardziej kwadratowe proporcje starszych posągów: głowy stały się mniejsze, ciała smuklejsze, a włosy bardziej szczegółowe, tak że postacie wydawały się wyższe. Pliniusz przekazuje też powiedzenie rzeźbiarza: dawniejsi artyści przedstawiali ludzi takimi, jacy byli, on zaś takimi, jakimi się wydawali.

Jego najsłynniejszym atletą był Αποξυόμενος (ten, który się oczyszcza, skrobiąc). Brąz przedstawiał młodzieńca usuwającego po ćwiczeniach oliwę i piasek z ramienia strygilem, zakrzywioną metalową skrobaczką. W Rzymie Agrypa ustawił go przed swoimi termami; według Pliniusza cesarz Tyberiusz przeniósł go do swojej sypialni, aż protesty w teatrze zmusiły go do zwrotu. Marmurowa kopia znaleziona na Zatybrzu w 1849 roku znajduje się dziś w Muzeach Watykańskich. W Delfach marmurowy posąg atlety Agiasa z rodzinnego monumentu Daochosa z Farsalos uważa się za prawdopodobną kopię brązu Lizypa. Inne dzieła znamy tylko z tekstów: brązowy Zeus w Tarencie wysoki na czterdzieści łokci, posąg Καιρός (stosownej chwili) i wiele postaci Heraklesa. Ogromny Herkules Farnese w Neapolu, sygnowany przez kopistę Glykona, opiera się na lizypejskim wzorze.

Lizyp pomaga zrozumieć przejście od rzeźby klasycznej do hellenistycznej, a jego wpływ sięgał daleko: Pliniusz mówi, że jego uczeń Chares z Lindos wykonał Kolosa Rodyjskiego. W Grecji najlepiej poznać jego styl w Muzeum Archeologicznym w Delfach, gdzie Agias stoi obok grupy Daochosa. W krótkim zadaniu otwórz zdjęcie watykańskiego Apoksyomenosa i napisz trzy zdania po nowogrecku zaczynające się od Πριν από την άσκηση (Przed ćwiczeniami), Τώρα (Teraz) i Μετά (Potem). Na przykład: Πριν από την άσκηση άλειψε το σώμα του με λάδι (Przed ćwiczeniami natarł ciało oliwą). Następnie dodaj zdanie w stronie biernej, np. Το άγαλμα σώζεται σε αντίγραφο (Posąg zachował się w kopii). Pamiętaj, że zdjęcie pokazuje rzymską marmurową kopię, a nie zaginiony brąz Lizypa.

• Według Pliniusza lud rzymski krzyczał w teatrze, dopóki Tyberiusz nie zwrócił Apoksyomenosa.
• Kolosa Rodyjskiego wykonał Chares z Lindos, którego Pliniusz nazywa uczniem Lizypa.
• Pliniusz podaje, że kolosalny Zeus z Tarentu był tak dobrze wyważony, że burze nie mogły go przewrócić.
• Poeta Posejdippos napisał epigram, w którym posąg Kairosa dłuta Lizypa odpowiada na pytania przechodnia.