Michael Cacoyannis

Cacoyannis urodził się 11 czerwca 1922 roku w Limassol na Cyprze, wówczas kolonii brytyjskiej. Jego ojciec, Panayotis Cacoyannis, był wybitnym prawnikiem, któremu Brytyjczycy nadali później tytuł szlachecki. Rodzina wysłała chłopca do Londynu na studia prawnicze i uzyskał uprawnienia adwokackie, ale druga wojna światowa zmieniła jego plany: pracował w greckiej sekcji BBC, potem studiował aktorstwo w szkole teatru Old Vic i przez kilka lat grał na londyńskich scenach jako Michael Yannis. Nigdy nie praktykował prawa.

W 1953 roku przeniósł się do Aten, miasta, którego prawie nie znał, by kręcić filmy. Pierwszy, Κυριακάτικο ξύπνημα (Niedzielne przebudzenie, 1954), był skromną komedią; drugi, Στέλλα (1955), uczynił z Meliny Mercouri gwiazdę i zaprowadził go do Cannes. Przez następną dekadę na przemian kręcił filmy greckie i międzynarodowe, a Grek Zorba (1964), zrealizowany na Krecie z Anthonym Quinnem, przyniósł mu światową sławę. W czasie dyktatury wojskowej 1967–74 mieszkał za granicą i nakręcił w Hiszpanii Trojanki; po tureckiej inwazji na Cypr w 1974 roku zrealizował film dokumentalny Αττίλας '74.

Od lat 80. pracował głównie w teatrze i operze, reżyserując tragedię grecką w Epidauros i za granicą, a w 1999 roku nakręcił swój ostatni film, adaptację Wiśniowego sadu Czechowa. W 2010 roku otworzył Fundację Michaela Cacoyannisa, centrum sztuki w Atenach. Zmarł w Atenach 25 lipca 2011 roku w wieku osiemdziesięciu dziewięciu lat.

Greckie filmy Cacoyannisa z lat 50. to małe, ostre dramaty zwykłych ludzi. Στέλλα (1955), z muzyką Manosa Hadjidakisa, to historia śpiewaczki z tawerny, która odmawia poślubienia kochającego ją mężczyzny i ginie z tego powodu; rola Meliny Mercouri i piosenka «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι» (Miłości, stałaś się obosiecznym nożem) uczyniły z niego klasykę. Το κορίτσι με τα μαύρα (Dziewczyna w czerni, 1956), z Elli Lambeti, rozgrywa się na Hydrze, a Το τελευταίο ψέμα (Ostatnie kłamstwo, 1958) w ateńskiej rodzinie stojącej w obliczu ruiny. Ηλέκτρα (1962), z Ireną Papas, rozpoczęła jego trylogię według Eurypidesa, kręconą w prawdziwych krajobrazach, z chórem złożonym z wiejskich kobiet; po niej przyszły Οι Τρωάδες (Trojanki, 1971), z Katharine Hepburn i Vanessą Redgrave, pomyślane jako manifest przeciw wojnie, oraz Ιφιγένεια (1977), z Papas jako Klitajmestrą. Zarówno Elektra, jak i Ifigenia były nominowane do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego.

Grek Zorba (Αλέξης Ζορμπάς, 1964), według powieści Nikosa Kazantzakisa, to film, który przerósł swego twórcę. Zorba Anthony'ego Quinna uczy nieśmiałego angielskiego pisarza, jak żyć, starzejąca się francuska kurtyzana Lili Kedrowej umiera we wsi, która czeka, by splądrować jej dom, a muzyka Mikisa Theodorakisa, z sirtaki, które Quinn tańczy na plaży w finale, stała się za granicą dźwiękiem Grecji. Film otrzymał siedem nominacji do Oscara, w tym za reżyserię i najlepszy film dla Cacoyannisa, i zdobył trzy: dla Kedrowej, za zdjęcia Waltera Lassally'ego i za scenografię. Sam pisał scenariusze i sam montował swoje filmy, a jego styl jest oszczędny: twarze, kamień, światło i aktorzy, którym wolno milczeć.

Taniec Zorby na plaży, sirtaki, nie istniał przed 1964 rokiem; ułożono go na potrzeby filmu, a dziś tańczy się go na weselach i uczy turystów, jakby był starożytny. «Taniec Zorby» Theodorakisa to wciąż pierwsza grecka melodia, którą rozpoznaje większość cudzoziemców. Piosenkę Stelli «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι» śpiewa się w każdej greckiej tawernie, a Στέλλα regularnie wymienia się wśród najlepszych greckich filmów wszech czasów. Fundacja Michaela Cacoyannisa (Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης) przy ulicy Pireos w Atenach to działający teatr, kino i sala koncertowa, w której przechowywane jest jego archiwum. Jego filmy według Eurypidesa pokazuje się w greckich szkołach obok lektury dramatów. Uczący się może obejrzeć Στέλλα albo Ιφιγένεια z greckimi napisami lub po prostu posłuchać tematu Zorby i spróbować, jak wszyscy, go zatańczyć.

• Uzyskał w Londynie uprawnienia adwokackie, ale nigdy nie praktykował; na londyńskich scenach grał jako Michael Yannis.
• Sirtaki wymyślono na potrzeby filmu Grek Zorba, po części dlatego, że Anthony Quinn miał kontuzję stopy i nie radził sobie z szybkimi krokami tradycyjnych tańców.
• Nakręcił trzy tragedie Eurypidesa z Ireną Papas, w latach 1962, 1971 i 1977, po grecku, po angielsku i znów po grecku.
• W 1983 roku wyreżyserował na Broadwayu wznowienie musicalu Zorba, ponownie z Anthonym Quinnem w roli tytułowej.