Ewangelos Zappas

Zappas urodził się w 1800 roku w Labowie, greckiej wsi w Epirze niedaleko Gjirokastry, na terenie dzisiejszej południowej Albanii. Jako mniej więcej trzynastoletni chłopiec wstąpił do milicji Alego Paszy z Janiny, a gdy w 1821 roku wybuchła rewolucja, walczył po stronie greckiej; bliski przyjaciel Markosa Botsarisa, po jego śmierci w 1823 roku służył pod innymi dowódcami, takimi jak Kitsos Tzawelas, i doszedł do stopnia majora. Po wojnie nie został w nowym państwie greckim. W 1831 roku osiadł na Wołoszczyźnie, w dzisiejszej Rumunii, gdzie żyło i handlowało wielu Greków. Tam kupował i dzierżawił ziemię, uprawiał ją na wielką skalę i stał się jednym z najbogatszych ludzi w kraju.

W latach 50. XIX wieku ten zamożny, bezdzietny człowiek zwrócił myśli ku Grecji. W 1856 roku napisał do króla Ottona, proponując, że zapłaci za odrodzenie starożytnych igrzysk olimpijskich, i w 1859 roku za jego pieniądze odbyły się w Atenach pierwsze «Ολύμπια». Zmarł w Broşteni w Rumunii 19 czerwca 1865 roku. W testamencie zostawił większość majątku państwu greckiemu na projekt olimpijski i na budynek, który miał go mieścić; jego kuzyn Konstandinos Zappas, zarządzający spadkiem, dopilnował prac. Zgodnie z jego wolą ciało pochowano później ponownie w rodzinnym Labowie, a głowę przywieziono do Aten i złożono pod jego pomnikiem przed Zappejonem w dniu otwarcia budynku w 1888 roku.

Zasługą Zappasa było nadanie idei nowożytnych igrzysk olimpijskich konkretnego kształtu, pokolenie przed Pierre'em de Coubertinem. Sama idea wisiała w powietrzu: poeta Panajotis Sutsos wzywał do odrodzenia igrzysk w latach 30. XIX wieku. Zappas dał pieniądze i upór. Pierwsze Igrzyska Zappasa w listopadzie 1859 roku odbyły się na placu w centrum Aten; były skromnym wydarzeniem, z konkurencjami lekkoatletycznymi, ale też z nagrodami za rolnictwo i przemysł, bo igrzyska miały pokazać postępy młodego narodu.

Po jego śmierci zapis sfinansował więcej. Na igrzyska w 1870 roku starożytny Stadion Panatenajski został częściowo odkopany i oczyszczony, a zawody odbyły się tam przed wielkim tłumem; był to pierwszy raz od starożytności, gdy stadion posłużył do igrzysk. Jego pełna odbudowa w białym marmurze nastąpiła później i została opłacona przez innego dobroczyńcę, Jeorjosa Awerofa, na igrzyska w 1896 roku. Sam Zappejon, zaprojektowany przez duńskiego architekta Theophila Hansena, rozpoczęto w 1874 roku i otwarto w 1888: to neoklasycystyczny gmach z korynckim portykiem i okrągłym dziedzińcem wewnętrznym, często nazywany pierwszym budynkiem na świecie wzniesionym dla idei olimpijskiej. Gdy w 1896 roku narodziły się nowożytne igrzyska, odbywały się w nim zawody szermiercze.

Zappejon wciąż stoi w Ogrodzie Narodowym, między Parlamentem a Stadionem Panatenajskim, i służy do konferencji, wystaw i oficjalnych uroczystości. To tam 28 maja 1979 roku Grecja podpisała traktat o przystąpieniu do Wspólnoty Europejskiej. Ogrody wokół należą do ulubionych miejsc spacerów w Atenach, a kawiarnia obok to klasyczne miejsce spotkań. Pomnik Zappasa stoi przy wejściu, a jego imię pada zawsze, gdy w greckich szkołach opowiada się historię igrzysk olimpijskich. Dobry pomysł: przejść z placu Syntagma przez Ogród Narodowy do Zappejonu, zatrzymać się przy jego pomniku, a potem iść dalej do marmurowego stadionu z 1896 roku, Καλλιμάρμαρο, dziesięć minut pieszo.

• Igrzyska Zappasa z 1859 roku odbyły się trzydzieści siedem lat przed pierwszymi międzynarodowymi igrzyskami olimpijskimi z 1896 roku.
• Jego głowa spoczywa pod pomnikiem przy Zappejonie, a ciało w rodzinnej wsi Labowo, w dzisiejszej Albanii.
• Marmurowy Stadion Panatenajski opłacił nie Zappas, lecz Jeorjos Awerof; pieniądze Zappasa posłużyły do oczyszczenia starożytnego obiektu na igrzyska w 1870 roku.
• Traktat o przystąpieniu Grecji do Wspólnoty Europejskiej podpisano w Zappejonie w 1979 roku.