Θεόκριτος

Ο Θεόκριτος καταγόταν από τις Συρακούσες, ελληνική πόλη της Σικελίας με ισχυρή παράδοση στην κωμωδία και στον μίμο. Έδρασε στο πρώτο μισό του 3ου αιώνα π.Χ.· οι ακριβείς χρονολογίες γέννησης και θανάτου του δεν είναι ασφαλείς. Η ποίησή του ανήκει στον ελληνιστικό κόσμο, όπου η ελληνική λογοτεχνική καλλιέργεια συνέδεε τη Σικελία, τα νησιά του Αιγαίου και την Αίγυπτο. Η βιογραφική παράδοση και τα ποιήματα τον συνδέουν με την Κω και την Αλεξάνδρεια, χωρίς ο τόπος ενός ποιήματος να αποδεικνύει από μόνος του διαμονή του δημιουργού εκεί. Ο έπαινος του Πτολεμαίου Β΄ και η προσφώνηση στον Ιέρωνα των Συρακουσών δείχνουν τη διαπραγμάτευση των ποιητών με τους ηγεμόνες για αναγνώριση και στήριξη.

Το σωζόμενο έργο παρουσιάζει κατασκευασμένες φωνές, όχι συνεχή αυτοβιογραφία. Στα «Θαλύσια» ο αφηγητής Σιμιχίδας περπατά σε ένα τοπίο της Κω και συναντά τον αιγοβοσκό Λυκίδα. Ανταλλάσσουν τραγούδια πριν από μια αγροτική γιορτή. Η σχέση αφηγητή και ποιητή απασχολεί την έρευνα, αλλά δεν κάνει το επεισόδιο κυριολεκτική ημερολογιακή καταγραφή. Η συλλογή συνδυάζει βοσκούς, μυθικά πρόσωπα και κατοίκους της πόλης. Περιλαμβάνει και ποιήματα που παραδόθηκαν με το όνομά του αλλά θεωρούνται νόθα. Η επίγνωση αυτής της μικτής παράδοσης ξεχωρίζει τον ιστορικό ποιητή από την ευρύτερη βουκολική παράδοση που αναπτύχθηκε γύρω του.

Τα ειδύλλια είναι σύντομα ποιήματα με πολύ διαφορετικά πρόσωπα και περιβάλλοντα. Στο πρώτο, «Θύρσις ἢ Ὠιδή», ένα τραγούδι για τον Δάφνη βρίσκεται στο κέντρο μιας συνάντησης τραγουδιστών της υπαίθρου. Στα «Θαλύσια», έβδομο ειδύλλιο, η ανταλλαγή τραγουδιών εντάσσεται σε μια διαδρομή και σε γιορτή της Δήμητρας. Οι «Συρακόσιαι ἢ Ἀδωνιάζουσαι», δέκατο πέμπτο ειδύλλιο, ακολουθούν δύο γυναίκες στην Αλεξάνδρεια προς μια βασιλική γιορτή. Οι αστικές φωνές δείχνουν γιατί η συλλογή δεν περιορίζεται σε ειρηνικές αγροτικές εικόνες.

Ο Θεόκριτος γράφει δουλεμένο στίχο, συχνά σε λογοτεχνική δωρική διάλεκτο και στο εξάμετρο που συνδέεται με το έπος. Καθημερινές χειρονομίες και συνομιλίες συνυπάρχουν με μύθους και λόγιες αναφορές. Οι βοσκοί του ανήκουν σε καλλιτεχνικό κόσμο, δεν αποτελούν ηχογράφηση της αγροτικής ομιλίας. Στο τέλος των «Θαλυσίων», το τοπίο ενεργοποιεί ακοή, όσφρηση και όραση: έντομα και πουλιά ακούγονται, η θερινή ωριμότητα γεμίζει τον αέρα, μήλα και αχλάδια αφθονούν κοντά στους συνδαιτυμόνες. Η σύντομη παράθεση είναι ο στίχος 143. Οι επόμενοι εμπνέουν μια χωριστή νεοελληνική άσκηση: ένα μήλο / δύο μήλα, ένα αχλάδι / δύο αχλάδια. Πρόκειται για σημερινούς τύπους, όχι για ισχυρισμό ότι οι αρχαίες ονομασίες ή η διάλεκτος είναι ελληνικά επιπέδου Α2.

Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας παρουσιάζει τον Θεόκριτο στην ανθολογία αρχαίας γραμματείας και στον οδηγό ελληνιστικής λογοτεχνίας, φωτίζοντας τη διαφορά ανάμεσα στα αγροτικά και τα αστικά ειδύλλια. Για μια μικρή πρακτική άσκηση, βρείτε με μετάφραση το τελικό τοπίο των «Θαλυσίων», έβδομο ειδύλλιο, στίχοι 135–147. Προσέξτε τα αχλάδια και τα μήλα στους στίχους 144–145. Μετά χρησιμοποιήστε αληθινά φρούτα ή μια ζωγραφιά: γράψτε δίπλα σε ένα μήλο «ένα μήλο» και δίπλα σε δύο «δύο μήλα». Κάντε το ίδιο με «ένα αχλάδι / δύο αχλάδια». Ρωτήστε έναν φίλο «Πόσα μήλα έχεις;». Έτσι η αφθονία του ποιήματος γίνεται χρήσιμη νεοελληνική εξάσκηση στην αρίθμηση, ενώ η αρχαία δωρική παραμένει χωριστή, υποστηριζόμενη ανάγνωση.

• Τα ειδύλλια περιλαμβάνουν αστικές σκηνές, όχι μόνο βοσκούς.
• Το έβδομο ειδύλλιο γιορτάζει τη Δήμητρα, θεά των σιτηρών και της σοδειάς.
• Ορισμένα ποιήματα που παραδόθηκαν με το όνομά του θεωρούνται νόθα.