grecfacilegrecfacile
«Η Διαβολή» του Σάντρο Μποτιτσέλι (περ. 1495, Πινακοθήκη Ουφίτσι): αναπαράσταση του χαμένου πίνακα του Απελλή με βάση την περιγραφή του Λουκιανού· δεν είναι έργο ούτε πορτρέτο του Απελλή.
«Η Διαβολή» του Σάντρο Μποτιτσέλι (περ. 1495, Πινακοθήκη Ουφίτσι): αναπαράσταση του χαμένου πίνακα του Απελλή με βάση την περιγραφή του Λουκιανού· δεν είναι έργο ούτε πορτρέτο του Απελλή. · Sandro Botticelli · Public domain · Wikimedia Commons

C2Antigüedad · Pintor

Apeles

Απελλής

Colofón · Éfeso · Cos · Rodas

Apeles fue un pintor griego del siglo IV a. C., vinculado a Colofón, Éfeso y Cos y a la corte de Alejandro Magno. Los autores antiguos lo situaban por encima de todos los demás pintores, pero ninguna de sus obras ha sobrevivido. Solo las conocemos por descripciones, sobre todo de Plinio el Viejo y de Luciano. Ese vacío lo convierte en un guía ideal para describir imágenes y trazar la frontera entre lo que vemos y lo que suponemos.

Su vida

Apeles (en griego Απελλής) trabajó en la segunda mitad del siglo IV a. C. Los autores antiguos no coinciden sobre su origen. El léxico bizantino conocido como la Suda lo llama natural de Colofón y efesio por adopción, y nombra como maestros a Éforo de Éfeso y después a Pánfilo de Anfípolis. El geógrafo Estrabón lo incluye entre los hombres ilustres de Éfeso, mientras que el enciclopedista romano Plinio el Viejo lo llama Apeles de Cos y sitúa su apogeo en la 112.ª Olimpiada, 332–329 a. C. No se conocen fechas exactas de nacimiento ni de muerte.

Plinio dice que Apeles pintó a Filipo II y a Alejandro Magno tantas veces que enumerar los retratos sería inútil, y que Alejandro, que había prohibido a cualquier otro retratarlo, visitaba a menudo su taller. Plinio cuenta también que Apeles escribió volúmenes sobre la teoría de la pintura, hoy perdidos, y que murió mientras trabajaba en una segunda Afrodita para Cos, que dejó inacabada.

Casi todo lo que se cuenta de su vida procede de anécdotas registradas siglos después. Plinio describe una visita al pintor Protógenes en Rodas, la costumbre de esconderse tras sus cuadros para oír los comentarios de los transeúntes y una cena en Alejandría en la que dibujó con carbón en la pared al hombre que lo había hecho ir con engaños. Estas historias forman parte de su fama antigua más que de una biografía documentada.

Su obra

No se conserva ninguna pintura de Apeles, y ninguna imagen conservada puede atribuírsele con seguridad. Su obra se conoce por textos, sobre todo por el libro 35 de la Historia natural de Plinio. Plinio señala como su cualidad especial la gracia, que, según dice, los griegos llamaban χάρις (charis). Según Plinio, Apeles admiraba a sus rivales pero afirmaba que ninguno lo igualaba en esto, y decía que Protógenes no sabía cuándo apartar la mano del cuadro. Plinio le atribuye además un barniz oscuro finísimo que protegía sus colores y suavizaba su brillo.

En el templo de Ártemis en Éfeso, escribe Plinio, Apeles pintó a Alejandro sosteniendo un rayo, con dedos que parecían salir del cuadro. Su Afrodita Ἀναδυομένη (que surge del mar) estuvo en el santuario de Asclepio en Cos, según Estrabón, hasta que Augusto la llevó a Roma. Plinio añade un retrato del rey Antígono, pintado de lado para ocultar el ojo que había perdido.

La descripción más influyente procede del escritor griego Luciano, en el siglo II d. C. Describe una alegoría de la Διαβολή (Calumnia): un hombre sentado de orejas enormes, la Ignorancia y la Sospecha a su lado, la Calumnia arrastrando a un joven por el pelo, la Envidia abriendo la marcha y el Arrepentimiento volviéndose hacia la Verdad. Luciano la relaciona con una falsa acusación ante un rey Ptolomeo, pero la rebelión que menciona data del 219 a. C., mucho después de la muerte de Apeles.

Su legado en la Grecia de hoy

Apeles vive a través de los textos que lo describen. Plinio dice que dos de sus costumbres se hicieron proverbiales: trazar al menos una línea cada día y decir a un zapatero que criticaba algo más que la sandalia que no juzgara por encima del zapato. La descripción de Luciano inspiró a pintores del Renacimiento, sobre todo a Sandro Botticelli, cuya Calumnia de Apeles (hacia 1495) se exhibe en los Uffizi de Florencia; es una reconstrucción a partir de palabras, no una copia. Prueba un breve ejercicio con la imagen de Botticelli de esta página. Escribe primero lo visible: Βλέπω μια γυναίκα με αναμμένο δαυλό (Veo a una mujer con una antorcha encendida). Después añade una interpretación: Μου φαίνεται ότι είναι η Διαβολή (Me parece que es la Calumnia). El propio Luciano matiza del mismo modo en su griego antiguo, así que léelo a través de nuestra versión en griego moderno.

¿Sabías que…?

  • Según Plinio, Apeles y Protógenes compitieron trazando líneas cada vez más finas en un mismo cuadro, que más tarde ardió en un incendio en el Palatino de Roma.
  • Según Estrabón, Cos obtuvo una rebaja de 100 talentos de tributo a cambio de la Afrodita que surge del mar.
  • Plinio afirma que unos caballos relincharon solo ante un caballo pintado por Apeles.
  • Luciano dice que un guía le explicó los nombres de algunas figuras de la Calumnia.

Obras principales

Título griegoTítuloAño
Αλέξανδρος κεραυνοφόροςAlejandro con el rayo: cuadro perdido, Éfeso4th c. BC
Αφροδίτη ΑναδυομένηAfrodita surgiendo del mar: cuadro perdido, Cos4th c. BC
Πορτρέτο του ΑντιγόνουRetrato del rey Antígono: perdido, descrito por Plinio4th c. BC
ΔιαβολήLa Calumnia: alegoría perdida, conocida por Luciano4th c. BC
Συγγράμματα περί ζωγραφικήςEscritos sobre pintura: perdidos, citados por Plinio4th c. BC

Una frase para recordar

περὶ δὲ αὐτὸν ἑστᾶσι δύο γυναῖκες, Ἄγνοιά μοι δοκεῖ καὶ Ὑπόληψις

En griego actualΓύρω του στέκονται δύο γυναίκες, η Άγνοια, μου φαίνεται, και η Υποψία.

perì dè autòn hestâsi dýo gynaîkes, Ágnoiá moi dokeî kaì Hypólēpsis

A su alrededor están de pie dos mujeres, la Ignorancia, me parece, y la Sospecha.

Λουκιανός, Περὶ τοῦ μὴ ῥᾳδίως πιστεύειν διαβολῇ 5 (2ος αι. μ.Χ.), για τη «Διαβολή» του Απελλή
C2

Lee sobre Apeles en griego (C2)

Palabras del texto

  • cuadro
  • describo
  • conjetura
  • visible
  • dudo
  • reconstruyo
  • matiz
  • pintor

Prueba una lección C2 gratisSin cuenta para los tres primeros ejercicios.

Otros del nivel C2

Grecia moderna · Novelista, crítico y satíricoEmmanuil Roidis1836 – 1904Grecia moderna · PoetaAndreas Kalvos1792 – 1869Antigüedad · Filósofo y prosistaPlatónc. 427 BC – c. 347 BCAntigüedad · Poeta épico y didácticoHesíodoc. 750–650 BCGrecia moderna · Escritor y poeta revolucionarioRigas de Feresc. 1757 – 1798Antigüedad · FilósofoAristóteles384 BC – 322 BCAntigüedad · HistoriadorTucídidesc. 460 BC – c. 400 BCAntigüedad · Poeta líricoPíndaroc. 518 BC – c. 438 BCRenacimiento · Historiadora, princesa bizantinaAna Comnena1083 – c. 1153Renacimiento · Arzobispo y predicadorJuan Crisóstomoc. 347 – 407Renacimiento · Historiador bizantinoProcopio de Cesareac. 500 – c. 565Grecia moderna · Erudito de la Ilustración griegaAdamantios Korais1748 – 1833Grecia moderna · Lingüista, demoticistaYannis Psycharis1854 – 1929Grecia moderna · Poeta y pintor surrealistaNikos Engonópulos1907 – 1985Antigüedad · SatíricoLuciano de Samósatac. 125 – after 180Antigüedad · Legislador y poetaSolónc. 630 BC – c. 560 BCGrecia moderna · SatíricoAndreas Laskaratos1811 – 1901Grecia moderna · NovelistaKosmás Politis1888 – 1974Grecia moderna · NovelistaStratís Tsirkas1911 – 1980Grecia moderna · Poeta surrealista, psicoanalistaAndreas Embirikos1901 – 1975Grecia moderna · PoetaMiltos Sachtouris1919 – 2005Grecia moderna · NovelistaMelpo Axioti1905 – 1973Grecia moderna · Novelista, poetaYannis Skarimbas1893 – 1984Grecia moderna · Filósofo, economista, psicoanalistaCornelius Castoriadis1922 – 1997Grecia moderna · Compositor, arquitectoIannis Xenakis1922 – 2001Grecia moderna · ProsistaYorgos Ioannou1927 – 1985Grecia moderna · Novelista, dramaturgoPavlos Matesis1933 – 2013Grecia moderna · LingüistaManolis Triantafyllidis1883 – 1959Grecia moderna · HistoriadorKonstantinos Paparrigópulos1815 – 1891Grecia moderna · GrabadoraVaso Katraki1914 – 1988Grecia moderna · Filósofo, jurista, presidenteConstantino Tsatsos1899 – 1987Grecia moderna · FilósofoIoannis Theodorakópulos1900 – 1981Grecia moderna · Cuentista · maestraAlexandra Papadopoulou1867 – 1906Grecia moderna · Folclorista · antropólogaAlki Kyriakidou-Nestoros1935 – 1988Grecia moderna · Actriz · directora de escenaAnna KokkinouGrecia moderna · Actriz de teatro y cineAntigoni Valakou1930 – 2013Antigüedad · Gramático y editorAristófanes de Bizancioc. 257 BC – c. 180 BCGrecia moderna · Novelista; lingüistaDimitra Kolliakou1968Grecia moderna · Cantante · cantautoraEleni Vitali1954Grecia moderna · Novelista · pedagogaElli Alexiou1894 – 1988Grecia moderna · Cantante · compositorGiorgos Alkaios1971Antigüedad · Orador y maestroIsócrates436 BC – 338 BCGrecia moderna · Actriz de teatro y cineKaryofyllia Karabeti1958Grecia moderna · Coreógrafa · bailarinaLenio Kaklea1985Grecia moderna · Novelista; periodistaLilika Nakou1904 – 1989Grecia moderna · Actriz · estrella del musicalMartha Karagianni1939 – 2022Grecia moderna · PoetaOlga Votsi1922 – 1998Antigüedad · Escultor en bronce y teórico del artePolicletoGrecia moderna · Cantante popSarbel1981Grecia moderna · Cantante · actrizStefania Liberakakis2002Antigüedad · Poeta lírico coralBaquílidesc. 510 BC

Todas las personalidades →