Manos Katrakis

Manos Katrakis werd in 1908 geboren in Kastelli Kissamou, een stadje in het westen van Kreta, en kwam als jonge man naar Athene om zijn geluk te beproeven in het theater. Hij begon in de jaren twintig bij kleine gezelschappen en revues, leerde het vak op tournee, en in de jaren dertig was hij lid geworden van het Nationaal Theater (Εθνικό Θέατρο), waar hij zijn eerste grote rollen speelde in het antieke drama en bij Shakespeare.

Tijdens de bezetting en de Burgeroorlog stond hij dicht bij links, en zoals veel kunstenaars van zijn generatie werd hij na de oorlog gearresteerd en verbannen. Omdat hij weigerde een verklaring te tekenen waarin hij zijn ideeën afzwoer, bracht hij bijna zeven jaar door in de eilandkampen van Ai Stratis en het beruchte Μακρόνησος (Makronisos), waar duizenden linksen werden vastgehouden.

Terug in Athene werkte hij in de jaren vijftig met de belangrijkste gezelschappen en met zijn eigen groep, en speelde hij in tientallen Griekse films, vaak als vader, priester of strenge patriarch. Hij trok met antieke tragedies door Griekenland en bracht Aischylos en Sophocles naar kleine steden die ze nooit hadden gezien. Hij bleef spelen tot het einde van zijn leven en stierf in 1984 in Athene. Voor veel Grieken bleef hij het toonbeeld van de waardige, compromisloze linkse kunstenaar.

Katrakis hoorde bij een generatie acteurs die in een declamatorische, heroïsche stijl waren opgeleid, en zijn instrument was zijn stem: laag, krachtig, traag, in staat om zonder microfoon een antiek theater met tienduizend plaatsen te vullen. Zijn beroemdste toneelrol was Prometheus in Προμηθεύς Δεσμώτης (Geketende Prometheus) van Aischylos, de titaan die aan een rots werd geketend omdat hij de mensen het vuur gaf, een rol die paste bij zijn stem én bij zijn imago van een man die niet boog voor de macht.

In de film is hij vooral bekend van Ηλέκτρα (Elektra, 1962), Michael Cacoyannis' verfilming van Euripides met Irene Papas, waarin hij de oude opvoeder speelt die Orestes naar huis brengt. Hij verscheen in veel populaire Griekse films uit de jaren vijftig en zestig en gaf kleine rollen meestal waardigheid.

Voor muziekliefhebbers is hij de stem van de Άξιον Εστί (Axion Esti, 1964), het oratorium van Mikis Theodorakis op het gedicht van Odysseas Elytis: op de eerste opname zingt Grigoris Bithikotsis de liederen en leest Katrakis de prozapassages voor. Die plechtige en warme voordrachten leerden een hele generatie hoe het Grieks van Elytis kon klinken, en ze blijven een van de klassieke opnamen van voorgedragen Griekse poëzie.

De beste manier om Katrakis te leren kennen is luisteren: zet de opname uit 1964 van de Άξιον Εστί op en hoor hem Elytis lezen tussen de liederen van Bithikotsis door. Kijk daarna Ηλέκτρα (1962), gemakkelijk te vinden met ondertitels, voor zijn oude opvoeder naast Irene Papas. Het gemeentelijke openluchttheater ‘Μάνος Κατράκης’ in Sykies, op de heuvels boven Thessaloniki, draagt zijn naam en biedt elke zomer concerten en voorstellingen. Griekse toneelscholen noemen hem nog steeds als het voorbeeld van de grote tragische stem, en zijn verhaal maakt deel uit van de herinnering aan Makronisos en de ballingen van na de oorlog.

• Hij kwam uit Kastelli Kissamou, het meest westelijke stadje van Kreta.
• Na de Burgeroorlog werd hij verbannen naar de eilandkampen, waaronder Makronisos.
• Op de eerste opname van Theodorakis' Axion Esti (1964) is hij de voordrager en Grigoris Bithikotsis de zanger.