Pythagoras

Pythagoras werd rond 570 v.Chr. geboren op Samos, het grote eiland voor de kust van Klein-Azië, als zoon van Mnesarchus, een edelsteensnijder of koopman. Latere schrijvers vertellen dat hij in zijn jeugd ver reisde en studeerde bij de priesters van Egypte en de sterrenkundigen van Babylon; de verhalen zijn laat, maar Samos was in zijn tijd een rijk handelseiland met contacten in het hele oostelijke Middellandse Zeegebied, dus een deel ervan kan waar zijn. Rond 530 v.Chr., toen de tiran Polycrates over Samos heerste, verliet hij het eiland voorgoed en zeilde naar het westen, naar Croton (Κρότων), een Griekse stad op de voetzool van Italië.

In Croton stichtte hij iets tussen een filosofische school, een religieuze broederschap en een politieke club in. De leden deelden hun bezit, volgden regels van zwijgen en voeding en waren verdeeld in een binnenste en een buitenste kring; ongewoon voor die tijd werden ook vrouwen toegelaten, en de overlevering noemt Theano, zijn vrouw, onder de pythagoreeërs. De gemeenschap kreeg grote invloed op Croton en de naburige steden, en die invloed maakte vijanden. Een opstand onder leiding van een Crotoniaat genaamd Cylon verdreef de pythagoreeërs en stak hun vergaderhuis in brand. Pythagoras trok zich terug in Metapontum, verderop langs de kust, waar hij rond 495 v.Chr. stierf.

Alles wat we weten komt van anderen, en het meeste van veel later: Aristoteles spreekt voorzichtig over «de zogenaamde pythagoreeërs», terwijl de biografieën van Porphyrius en Iamblichus, acht eeuwen na zijn dood geschreven, een wonderdoener met een gouden dij van hem maken. Al tijdens zijn leven was hij beroemd: zijn tijdgenoot Xenophanes drijft de spot met hem omdat hij een man ervan weerhield een jonge hond te slaan, omdat hij in het gejank de stem van een overleden vriend herkende.

De kern van de pythagorese leer was dat de wereld op het getal is gebouwd. De volgelingen ontdekten dat de aangename muzikale intervallen overeenkomen met eenvoudige verhoudingen van snaarlengtes: het octaaf is 2:1, de kwint 3:2, de kwart 4:3. Als harmonie getal is, zo redeneerden zij, dan is misschien alles getal, van de bewegingen van de planeten, die in hun verbeelding een muziek der sferen voortbrachten, tot rechtvaardigheid en de ziel. Zij vereerden de τετρακτύς, de driehoek van tien punten gevormd door 1+2+3+4, en zwoeren er eden bij. De stelling die zijn naam draagt, dat in een rechthoekige driehoek het kwadraat van de schuine zijde gelijk is aan de som van de kwadraten van de twee andere zijden, was in de praktijk duizend jaar eerder al bekend bij de Babyloniërs; wat de pythagoreeërs waarschijnlijk toevoegden, was het idee om haar te bewijzen.

De tweede pijler was de ziel. Pythagoras leerde de μετεμψύχωση, de overgang van de ziel na de dood naar een ander lichaam, mens of dier, en daarom aten zijn volgelingen geen vlees en gingen zij zorgzaam met dieren om. Het beroemde verbod op het eten van bonen hoort bij hetzelfde geheel van regels, de ἀκούσματα (gehoorde dingen), korte spreuken die de leden leerden en zonder vragen opvolgden; de formule «αὐτὸς ἔφα», hij heeft het zelf gezegd, was hun laatste argument. Volgens een overlevering die teruggaat tot de vierde eeuw v.Chr. bedacht Pythagoras ook het woord φιλόσοφος, liefhebber van wijsheid, met de uitleg dat alleen de goden wijs zijn. Zijn school leefde generaties lang voort: Philolaus schreef haar kosmologie op, Archytas van Tarente bouwde machines en bestuurde zijn stad, en Plato nam pythagorese ideeën over het getal en de onsterfelijke ziel op in zijn eigen filosofie.

Elke Griekse leerling leert het Πυθαγόρειο θεώρημα in het tweede jaar van het gymnasium, meestal in de formule «το τετράγωνο της υποτείνουσας ισούται με το άθροισμα των τετραγώνων των δύο κάθετων πλευρών», en het blijft mensen een leven lang bij. Op Samos werd het havenstadje Tigani in 1955 omgedoopt tot Πυθαγόρειο (Pythagorio); aan het einde van de havenpier staat een hoog standbeeld van Pythagoras met een rechte hoek in de hand, en de antieke stad, met de tunnel van Eupalinos uit zijn eigen eeuw, staat op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. In elke souvenirwinkel op het eiland kun je de «δίκαιη κούπα του Πυθαγόρα» (beker van Pythagoras) kopen, die zichzelf volledig leegt als je hem te gretig vult: een les in matigheid die de ouden aan hem toeschreven. Het Griekse woord voor vegetariër was vroeger «πυθαγόρειος», en musici spreken nog altijd van de pythagorese stemming.

• De naar hem genoemde stelling werd door Babylonische landmeters al meer dan duizend jaar voor zijn geboorte gebruikt; de bijdrage van zijn school was waarschijnlijk het bewijs.
• Volgens de overlevering noemde hij zichzelf als eerste φιλόσοφος, liefhebber van wijsheid, in plaats van σοφός, wijze.
• Zijn volgelingen mochten geen bonen eten, en verschillende antieke schrijvers geven daarvoor tegenstrijdige verklaringen.
• Er is geen enkele door Pythagoras geschreven zin bewaard gebleven; zelfs de ouden waren het er niet over eens of hij überhaupt iets had geschreven.