Irene Papas

Irene Papas werd op 3 september 1926 geboren als Eirini Lelekou in Chiliomodi, een dorp bij Korinthe, in een onderwijzersgezin. Als tiener verhuisde ze naar Athene en studeerde ze aan de toneelschool van het Nationaal Theater, en ze begon haar carrière in de jaren veertig in revues, in het theater en met kleine filmrollen. De wereld zou haar kennen als Papas, met één of twee p's gespeld afhankelijk van het land.

In de jaren vijftig werkte ze in Italië en daarna in Hollywood, waar ze te zien was in de western Tribute to a Bad Man (1956). Haar doorbraak in Griekenland kwam met Αντιγόνη (Antigone, 1961), geregisseerd door Giorgos Tzavellas, en vooral met Michael Cacoyannis (Κακογιάννης), die haar castte in Ηλέκτρα (Elektra, 1962). Vanaf dat moment reisde ze heen en weer tussen Griekenland, Italië, Frankrijk en de Verenigde Staten en speelde ze in het Grieks, Italiaans, Engels en Frans.

Tijdens de militaire dictatuur van 1967–1974 woonde ze in het buitenland en sprak ze zich openlijk uit tegen de junta. In de latere decennia keerde ze op het toneel vaak terug naar het antieke drama, onder meer in het theater van Epidaurus en in buitenlandse producties, en ze nam ook muziek op, het bekendst met de componist Vangelis. Haar laatste jaren bracht ze door in Griekenland; ze overleed op 14 september 2022, 96 jaar oud, en werd begraven in haar geboortedorp Chiliomodi.

Papas wordt in de eerste plaats herinnerd om de trilogie van Euripides-films die ze met Cacoyannis maakte. In Ηλέκτρα (Elektra, 1962) is ze de dochter die wacht tot haar broer Orestes hun vader wreekt; de film werd genomineerd voor de Oscar voor beste niet-Engelstalige film. In De Trojaanse vrouwen (1971) speelde ze Helena van Troje naast Katharine Hepburn, en in Ιφιγένεια (Iphigeneia, 1977) was ze Klytaimnestra, de moeder wier dochter wordt geofferd zodat de Griekse vloot kan uitvaren. Samen met Tzavellas' Antigone brachten deze films Sophocles en Euripides naar bioscopen over de hele wereld.

Ze was even zichtbaar in de internationale film. In De kanonnen van Navarone (1961) speelde ze een Griekse verzetsstrijdster; in Zorba de Griek (1964) was ze de jonge weduwe van het dorp, een zwijgende, tragische figuur; in Z (1969) van Costa-Gavras was ze de weduwe van de vermoorde politicus. Haar stijl was het tegendeel van glamour: weinig gebaren, een starre blik, een lage, ernstige stem, de acteur als masker van de antieke tragedie. In de muziek zong ze op Vangelis' albums Odes (1979) en Rapsodies (1986), versies van Griekse volksliederen en Byzantijnse hymnen gezongen met haar diepe, onopgesmukte stem.

De makkelijkste manier om Irene Papas te leren kennen is Cacoyannis' Elektra met ondertitels te bekijken: hij is in het Grieks, hij is kort en haar gezicht draagt het hele verhaal. Luister daarna naar Odes met Vangelis en probeer de teksten van de volksliederen te volgen. Toen ze in 2022 overleed, noemden Griekse kranten haar de laatste grote tragédienne van de Griekse film, en haar films werden opnieuw vertoond op televisie en op festivals. In Griekenland wordt ze, naast Melina Mercouri en Katina Paxinou, herinnerd als een van de actrices die Griekenland naar het buitenland brachten. De pagina's van de site over Cacoyannis, Euripides en Vangelis vertellen de andere helft van haar verhaal.

• Ze werd geboren als Eirini Lelekou; de wereld kende haar als Papas.
• Ze speelde in twee verschillende films zowel Helena van Troje als Klytaimnestra, de twee zussen in het hart van het verhaal van de Trojaanse Oorlog.
• Ze acteerde in minstens vier talen: Grieks, Engels, Italiaans en Frans.
• Ze zong ook: haar albums met Vangelis behoren in het buitenland nog altijd tot de bekendste opnamen van Griekse volksliederen.