Leonidas van Sparta

Leonidas werd rond 540 v.Chr. in Sparta geboren als zoon van koning Anaxandridas II uit het koningshuis van de Agiaden. Sparta had altijd twee koningen tegelijk, en Leonidas was niet voorbestemd om te regeren: hij had een oudere halfbroer, Cleomenes I, en een oudere volle broer, Dorieus. Zoals elke Spartaanse jongen doorliep hij de ἀγωγή (agoge), de harde staatsopvoeding voor de oorlog. Dorieus verliet Sparta en stierf in den vreemde, en toen Cleomenes rond 489 v.Chr. stierf, werd Leonidas koning. Hij trouwde met Gorgo, de dochter van Cleomenes, die bij Herodotus verschijnt als een slimme, vrijmoedige vrouw, en ze kregen een zoon, Pleistarchus.

In 480 v.Chr. viel Xerxes, de Grote Koning van Perzië, Griekenland binnen met een leger en een vloot die veel groter waren dan alles wat de Griekse steden konden verzamelen. De verbonden Grieken besloten de Perzen tegen te houden bij Thermopylae, een smalle strook land tussen de bergen en de zee in Midden-Griekenland, terwijl de vloot de nabijgelegen zeestraat bij Artemisium hield. Leonidas trok noordwaarts met een koninklijke garde van 300 Spartanen en verzamelde onderweg enkele duizenden bondgenoten uit Thespiae, Thebe, Phocis en andere steden.

Twee dagen lang hielden de Grieken de pas. Toen wees een man uit de streek, Ephialtes, de Perzen een bergpad dat achter de Griekse stelling uitkwam. Leonidas stuurde de meeste bondgenoten weg en bleef achter met de Spartanen, de Thespiërs en de Thebanen. Hij sneuvelde in het laatste gevecht op de derde dag, en zijn mannen vochten om zijn lichaam tot ze werden omsingeld en neergehouwen. Herodotus, die het hele verhaal vertelt in boek 7 van zijn Historiën, zegt dat Xerxes het hoofd van de koning liet afhakken en zijn lichaam liet spietsen.

Leonidas liet geen geschriften en geen wetten na; wat hij naliet, was een voorbeeld. Militair gezien was Thermopylae een nederlaag: de pas viel, Xerxes trok verder en brandde Athene plat. Maar de drie dagen gaven de Griekse vloot tijd en lieten de rest van Griekenland zien dat tegen het Perzische leger gevochten kon worden. Enkele weken later won de Griekse vloot bij Salamis, en het jaar daarop vernietigde het geallieerde leger onder leiding van Sparta de Perzische landmacht bij Plataeae. De mannen die bij Thermopylae stierven, werden herinnerd als het bewijs dat vrije burgers, vechtend onder hun eigen wetten, zouden standhouden waar de onderdanen van een koning zouden vluchten.

Twee uitspraken dragen het verhaal. Toen Xerxes, volgens de latere traditie die Plutarchus optekent, eiste dat de Spartanen hun wapens zouden overhandigen, antwoordde Leonidas «Μολὼν λαβέ», kom ze maar halen. En op de heuvel waar de laatste Spartanen vielen, schreef de dichter Simonides het grafschrift dat Herodotus bewaard heeft: «Ὦ ξεῖν’, ἀγγέλλειν Λακεδαιμονίοις ὅτι τῇδε κείμεθα τοῖς κείνων ῥήμασι πειθόμενοι», vreemdeling, meld de Spartanen dat wij hier liggen, gehoorzaam aan hun woorden. Beide worden in Griekenland nog altijd geciteerd, meestal precies in deze antieke vormen.

Ongeveer veertig jaar na de slag, zo meldt Pausanias, werden de beenderen van Leonidas naar Sparta teruggebracht en daar begraven, en elk jaar werden er spelen ter ere van hem gehouden. Het verhaal van de 300 werd in de oudheid keer op keer verteld, en de moderne wereld erfde het: het gedicht Θερμοπύλες (Thermopylae, 1903) van Kavafis eert wie zijn post bewaakt in de wetenschap dat Ephialtes uiteindelijk zal verschijnen, en het stripboek en de film 300 (2006) maakten van Leonidas een wereldwijd popcultuurfiguur.

Bij Thermopylae, naast de nationale weg van Athene naar Thessaloniki, staat een bronzen standbeeld van Leonidas uit 1955 op een monument met de woorden ΜΟΛΩΝ ΛΑΒΕ; ertegenover ligt de lage heuvel van het laatste gevecht, met het grafschrift van Simonides op een steen. Een tweede standbeeld van de koning, uit 1968, staat voor het stadion van het moderne Sparta, waar de lopers van de Spartathlon finishen. Λεωνίδας is een gangbare Griekse voornaam, en bijna elke Griekse stad heeft een Οδός Λεωνίδου. De uitdrukking «Μολών λαβέ» wordt in de omgangstaal gebruikt, vaak met een glimlach, in de betekenis «dat krijg je niet zonder strijd», en Griekse leerlingen lezen over Thermopylae op de basisschool en maken op het lyceum kennis met het verslag van Herodotus. Wie Grieks leert, kan het slagveld bezoeken (ongeveer twee uur ten noorden van Athene) en het gedicht Thermopylae van Kavafis lezen, slechts veertien regels lang.

• Herodotus zegt dat Leonidas voor Thermopylae alleen Spartanen koos die al zonen hadden, zodat er met hen geen familielijn zou uitsterven.
• Een Delfisch orakel, geciteerd door Herodotus, had gezegd dat óf Sparta verwoest zou worden, óf een van zijn koningen zou sterven; de dood van Leonidas werd gezien als de vervulling daarvan.
• De 300 waren niet alleen: ongeveer 700 mannen uit de kleine stad Thespiae bleven en stierven met hen, en worden geëerd met een eigen monument naast het standbeeld van Leonidas.
• Volgens Pausanias werden zijn beenderen ongeveer veertig jaar na de slag naar Sparta teruggebracht, en daar werd bezoekers een graf getoond dat het Leonidaion heette.