Nikiforos Lytras

Lytras werd in 1832 geboren in Pyrgos, een dorp van marmerbewerkers op Tinos, het Cycladische eiland dat een verbazingwekkend aantal Griekse schilders en beeldhouwers heeft voortgebracht; zijn vader was marmerbeeldhouwer. In 1850 ging hij naar Athene om te studeren aan de School voor de Kunsten (Σχολείο των Τεχνών), de voorloper van de huidige Academie voor Schone Kunsten van Athene, en in 1860 bracht een staatsbeurs hem naar de Academie voor Schone Kunsten in München, waar hij werkte in het atelier van Karl von Piloty, de meester van de grote historieschilderkunst. München was toen de artistieke hoofdstad van de Duitstalige wereld, en de Grieken die er werden opgeleid, Lytras, Nikolaos Gyzis, Georgios Iakovidis en anderen, staan bekend als de School van München (Σχολή του Μονάχου) van de Griekse schilderkunst.

Anders dan Gyzis, die in Duitsland bleef, keerde Lytras naar huis terug. In 1866 werd hij benoemd tot hoogleraar schilderkunst aan de School voor de Kunsten in Athene, een post die hij tot zijn dood bekleedde, achtendertig jaar in totaal. Bijna elke Griekse schilder van de volgende generatie liep door zijn klaslokaal, onder wie Iakovidis, Georgios Roilos en zijn eigen zoon Nikolaos Lytras. Hij reisde met Gyzis naar Smyrna en Klein-Azië in 1873 en naar Parijs in 1876, en hij trouwde met Irene Kyriakidi, met wie hij zes kinderen kreeg.

Hij stierf in Athene in juni 1904. Men zei destijds dat de giftige chemicaliën in zijn verf hem langzaam hadden vergiftigd. Nikephoros Lytras, zoals zijn naam ook wordt gespeld, werd met eerbetoon begraven, en zijn leerlingen namen de school over die hij had gevormd.

Lytras was opgeleid als historieschilder, en zijn eerste grote doek is in die grootse trant: Η Αντιγόνη εμπρός στον νεκρό Πολυνείκη (Antigone voor de dode Polyneikes, 1865), geschilderd in München, toont de heldin van Sophocles bij het lichaam van haar broer. Maar wat hem geliefd maakte, waren zijn genretaferelen, kleine schilderijen van het Griekse dagelijks leven, geschilderd met warmte en een scherp oog. Τα κάλαντα (De kerstliederen, ca. 1872) toont een groep kinderen met een triangel en een trommel die aan een deuropening kerstliederen zingen, een van hen met een lantaarn in de hand; het is het meest gereproduceerde Griekse schilderij van de negentiende eeuw. Το φίλημα (De kus, ca. 1878) vangt een jongeman die een meisje kust door de tralies van een raam. Ο γαλατάς (De melkboer, ca. 1895) en Η αναμονή (Het wachten, ca. 1895–1900) zijn stille portretten van gewone mensen in alledaags licht.

Hij schilderde ook de geschiedenis van zijn eigen eeuw. Ψαριανό μοιρολόι (Klaagzang op Psara, ca. 1888) toont rouwende vrouwen na de verwoesting van het eiland Psara in 1824, en een eerder doek toont Kanaris die in 1822 het Turkse vlaggenschip in brand steekt. Zijn stijl is de stijl van München: zorgvuldige tekening, donkere warme tonen, licht dat op gezichten en handen valt, elk voorwerp met zorg geplaatst. Nieuw was het onderwerp. Vóór Lytras betekende Griekse schilderkunst iconen en portretten; hij en zijn vrienden maakten het Griekse dorp, het Griekse kind en de Griekse straat het schilderen waard.

Lytras wordt de patriarch van de moderne Griekse schilderkunst genoemd, en die titel is niet alleen een compliment: via zijn leerlingen stamt de hele Griekse schilderkunst tot in de twintigste eeuw uit zijn klaslokaal. De Nationale Galerie (Εθνική Πινακοθήκη) in Athene, heropend in 2021, toont een zaal met zijn werk, waaronder de Antigone, en het Museum van Tiniotische Kunstenaars in de stad Tinos toont de schilders en beeldhouwers van het eiland samen. Straten met de naam Νικηφόρου Λύτρα bestaan in Athene en andere Griekse steden. Elke december wordt Τα κάλαντα gereproduceerd op kerstkaarten, in kranten en op televisie, zodat het schilderij het beeld is geworden dat Grieken voor zich zien wanneer ze aan kerstliederen denken. Wie Grieks leert, kan simpelweg het schilderij opzoeken, in het Grieks benoemen wat erop staat en dan luisteren naar de echte kerstliederen die op kerstavond worden gezongen.

• Pyrgos op Tinos, zijn geboorteplaats, is een dorp van marmerbewerkers dat ook de beeldhouwer Giannoulis Chalepas voortbracht; Gyzis werd een paar kilometer verderop geboren.
• Hij gaf les aan de School voor de Kunsten in Athene van 1866 tot zijn dood in 1904, achtendertig jaar, langer dan welke andere hoogleraar schilderkunst ook.
• Zijn zoon Nikolaos Lytras (1883–1927) werd eveneens schilder en hoogleraar, in een veel vrijere, impressionistische stijl.
• De kinderen in Τα κάλαντα dragen een triangel, het instrument dat Griekse kinderen nog altijd meenemen wanneer ze van deur tot deur kerstliederen zingen.