Melina Mercouri

Maria Amalia Mercouri werd op 18 oktober 1920 in Athene geboren in een politieke familie: haar grootvader Spyridon Mercouris was jarenlang burgemeester van Athene en haar vader Stamatis was parlementslid en minister. Ze studeerde aan de toneelschool van het Nationaal Theater en debuteerde in de jaren veertig op het toneel, waar ze in Athene onder regisseur Karolos Koun speelde in stukken van onder anderen Tennessee Williams. Haar eerste film, Στέλλα (Stella, 1955) van Michael Cacoyannis, bracht haar naar het filmfestival van Cannes, waar ze de Amerikaanse regisseur Jules Dassin ontmoette, die haar partner en in 1966 haar echtgenoot werd.

Met Dassin maakte ze Ποτέ την Κυριακή (Nooit op zondag, 1960), dat haar in Cannes de prijs voor beste actrice en een Oscarnominatie opleverde, en later Phaedra (1962) en Topkapi (1964). Ze was een internationale ster die tussen Athene, Parijs en New York leefde toen de kolonels in april 1967 in Griekenland de macht grepen. Mercouri, die op dat moment in het buitenland was, werd de luidste stem tegen de dictatuur en gaf concerten en interviews in heel Europa en Amerika. De junta ontnam haar het Griekse staatsburgerschap; haar antwoord, dat ze als Griekse geboren was en als Griekse zou sterven, werd beroemd.

In 1974 keerde ze terug naar Griekenland, sloot zich aan bij de PASOK van Andreas Papandreou en werd in 1977 voor Piraeus in het parlement gekozen. Van 1981 tot 1989 en opnieuw vanaf 1993 was ze minister van Cultuur, de eerste vrouw op die post. Ze overleed op 6 maart 1994 in New York aan longkanker, en haar uitvaart in Athene, met de eerbewijzen van een premier, bracht enorme menigten op de been.

Als actrice had Mercouri eerder een grote, warme, schorre uitstraling dan een verfijnde techniek. In Στέλλα is ze een zangeres in een taverne in Plaka die weigert te trouwen met de man die van haar houdt, en de film eindigt in een tragedie; de liederen van Manos Hadjidakis, waaronder «Αγάπη που 'γινες δίκοπο μαχαίρι» (Liefde, je werd een tweesnijdend mes), maakten van de film een Griekse klassieker. In Ποτέ την Κυριακή speelt ze Ilia, een vrolijke prostituee uit Piraeus die een Amerikaanse geleerde probeert op te voeden; de film was een wereldwijd succes en het lied «Τα παιδιά του Πειραιά» (De kinderen van Piraeus), opnieuw van Hadjidakis, won als eerste Griekse lied ooit de Oscar voor beste originele lied. Ze nam ook albums op in het Grieks, Frans en Engels, waaronder «Χάρτινο το φεγγαράκι» (Papieren maantje), dat ze in 1949 voor het eerst op het toneel had gezongen.

Haar politieke werk had dezelfde omvang. Als minister van Cultuur begon ze de campagne voor de teruggave van de Parthenonbeelden, die sinds het begin van de negentiende eeuw in het British Museum liggen, en betoogde ze in 1986 in een beroemd debat in de Oxford Union dat de sculpturen geen decoratie waren maar de ziel van een volk. Ze stelde het idee voor van een Culturele Stad van Europa, elk jaar een andere stad die haar erfgoed viert; Athene was in 1985 de eerste, en het programma, nu Culturele Hoofdstad van Europa, loopt nog steeds. Ze ijverde ook voor de verbinding van de archeologische terreinen van Athene en voor een nieuw Akropolismuseum, beide voltooid na haar dood.

Het Akropolismuseum, in 2009 geopend aan de voet van de Akropolis, is het gebouw waar zij om vroeg, met een lege ruimte die op de beelden wacht; haar buste staat aan het begin van de voetgangersstraat Dionysiou Areopagitou die ernaartoe leidt. De Melina Mercouri-stichting bewaart haar archief en het Melina Mercouri Cultureel Centrum in Thiseio organiseert tentoonstellingen. Veel Griekse steden hebben een straat of plein naar haar genoemd, en een internationale UNESCO-Griekenland-prijs voor cultuurlandschappen draagt haar naam. Wie Grieks leert, moet Ποτέ την Κυριακή bekijken, luisteren naar «Τα παιδιά του Πειραιά», met zijn makkelijke, herhaalde refrein, en naar «Χάρτινο το φεγγαράκι», en het Akropolismuseum bezoeken, waar haar strijd vandaag nog wordt gevoerd. Haar uitspraak dat ze als Griekse geboren was en als Griekse zou sterven wordt nog altijd aangehaald wanneer Grieken over identiteit en ballingschap spreken.

• «Τα παιδιά του Πειραιά» won in 1961 de Oscar voor beste originele lied, als enige Griekstalige lied ooit.
• Ze deelde in 1960 de prijs voor beste actrice in Cannes met Jeanne Moreau en werd voor dezelfde rol genomineerd voor een Oscar.
• De junta ontnam haar in 1967 het staatsburgerschap; ze antwoordde dat ze als Griekse geboren was en als Griekse zou sterven, terwijl de minister die het besluit tekende als fascist geboren was en als fascist zou sterven.
• Athene was in 1985 de eerste Culturele Stad van Europa omdat Mercouri als minister het idee had bedacht.