Lili Zografu

Lili Zografu lindi në Iraklio më 17 qershor 1922; një katalog bibliotekar jep vitin 1918, por shumica e burimeve japin 1922. I ati, Andreas Zografos, ishte gazetar dhe botues gazete, dhe puna e tij e drejtoi drejt shkrimit. Ajo studioi në shkollën Korais në Iraklio dhe në një shkollë katolike të motrave orsoline në ishullin Naksos. Gjatë pushtimit gjerman, rreth njëzet e një vjeçe, u burgos për veprimtari në rezistencë ndërsa ishte shtatzënë. E bija, poetja Rena Haxhidhaqi, lindi në burg.

Pas çlirimit në 1944 punoi si gazetare për shumë gazeta dhe revista, dhe për një kohë jetoi në Paris. Libri i saj i parë, përmbledhja me novela Αγάπη (Dashuri), doli rreth vitit 1950. Gjatë diktaturës së viteve 1967–1974 shkroi për revistën Γυναίκα (Grua) dhe kundërshtoi regjimin; në nëntor 1973 ishte dëshmitare okulare e kryengritjes së Politeknikut të Athinës. Pas rënies së juntës shkroi rubrika për gazetën Eleftherotipia dhe botoi romane që gjetën një publik të gjerë lexuesish.

Në 1998, ndërsa ishte me pushime në qytetin e lindjes, pësoi një goditje të rëndë në tru. Vdiq pak ditë më vonë, më 2 tetor, në spitalin Venizelio të Iraklios. Gjithsej botoi rreth njëzet e katër libra: romane, novela dhe ese.

Zografu u bë gjerësisht e njohur me Νίκος Καζαντζάκης, ένας τραγικός (Nikos Kazanxaqis, një njeri tragjik), botuar rreth viteve 1959–1960. Ky portret psikologjik i shkrimtarit kretas mbështetej pjesërisht në pohime që i atribuohen gruas së tij të parë, Galatisë, shkaktoi polemika dhe ribotohet ende. Në 1971 botoi Ο ηλιοπότης Ελύτης (Elitisi që pi diellin), një studim për poezinë e Odiseas Elitisit; poeti nuk e miratoi dorëshkrimin, por ajo e botoi gjithsesi. Dëshmia e saj 17 Νοέμβρη 1973 – Η νύχτα της μεγάλης σφαγής (17 nëntor 1973: nata e masakrës së madhe) erdhi në 1974.

Επάγγελμα: πόρνη (Profesioni: prostitutë), me tekste të datuara në 1978, ndërthur autobiografinë me satirën: tregon si e ndryshoi profesionin në dokumentet e identitetit, me pasoja absurde, dhe sulmon burokracinë dhe hipokrizinë e viteve të juntës. Romane të mëvonshme si Νύχτωσε αγάπη μου, είναι χτες (U err, dashuria ime, është dje) dhe autobiografikja Η Συβαρίτισσα (Sibaritja) e mbajtën në qendër pavarësinë e gruas. Η αγάπη άργησε μια μέρα (1994) zhvillohet gjatë Pushtimit në Neohori, një fshat kretas. Familja e madhe Ftenudos jeton nën trysninë fetare dhe rregulla morale të ngurta, dhe vajza më e vogël, Erato, dashurohet me një ushtar italian të fshehur në bodrumin e shtëpisë. Zografu u drejtohej grave si shoqe dhe jo si predikuese, dhe refuzonte një etiketë të ngushtë feministe.

Me testament, Zografu ua la të drejtat e autorit të veprave të saj Fshatrave të Fëmijëve SOS të Greqisë, të cilat kanë organizuar ngjarje në kujtim të saj. Η αγάπη άργησε μια μέρα arriti te një publik i gjerë kur ERT transmetoi përshtatjen televizive në 1997, dhe në 2024 Teatri Shtetëror i Greqisë Veriore dhe Teatri Bashkiak dhe Rajonal i Kozanit e vunë në skenë me regji të Enke Fezollarit. Edhe Universiteti i Kretës e ka përdorur romanin në një leksion për ekranizimin e letërsisë. Si hap i parë, lexoni me zë titullin grek: άργησε është një formë e së kaluarës së αργώ (vonohem). Pastaj shkruani një mesazh të shkurtër në të tashmen, Αργείς; Σε περιμένω. (Po vonohesh? Po të pres.), dhe përgjigjuni: Αργώ δέκα λεπτά, αλλά έρχομαι. (Vonohem dhjetë minuta, por po vij.) Këto fjali ushtrimi janë tonat, jo nga romani.

• E bija, poetja Rena Haxhidhaqi, lindi kur Zografu ishte në burg gjatë Pushtimit.
• Odiseas Elitisi nuk e miratoi dorëshkrimin e saj për poezinë e tij, por ajo e botoi në 1971.
• Të drejtat e autorit të librave të saj ua la Fshatrave të Fëmijëve SOS.
• Η αγάπη άργησε μια μέρα kaloi nga romani në televizion në 1997 dhe në skenë në 2024.