Lysippos

Lysippos kwam uit Sikyon, een stad bij Korinthe met een sterke traditie in schilderkunst en bronsbewerking. Zijn precieze geboorte- en sterfdata zijn onbekend. De Romeinse schrijver Plinius de Oudere plaatst zijn bloei in de 113e Olympiade (328–325 v.Chr.), de tijd van Alexander de Grote, en zijn opdrachten wijzen op een lange loopbaan over een groot deel van de tweede helft van de 4e eeuw v.Chr. Plinius meldt, met een beroep op de Griekse historicus Duris van Samos, dat Lysippos geen leraar had en begon als eenvoudige bronswerker. Toen hij de schilder Eupompos vroeg welke vroegere meester hij moest volgen, wees die naar een menigte mensen en antwoordde dat men de natuur zelf moest nabootsen, niet een andere kunstenaar. Dit is een latere anekdote, geen eigentijds getuigenis.

Lysippos werd de beeldhouwer die het nauwst met Alexander verbonden was. Plutarchus schrijft dat zijn beelden Alexanders uiterlijk het best weergaven, ook de lichte kanteling van zijn hals, en dat Alexander zelf alleen Lysippos waardig vond om hem af te beelden. Plinius voegt toe dat Lysippos Alexander in vele werken uitbeeldde, te beginnen bij zijn jeugd. Hij vertelt ook een beroemd verhaal: de beeldhouwer legde van het honorarium voor elk beeld één gouden munt opzij, en na zijn dood vond zijn erfgenaam er ongeveer 1500. Het getal is misschien overdreven, maar toont zijn reputatie van een enorme productie. Plinius noemt zijn zonen Laippos, Boedas en Euthykrates als beeldhouwers die in zijn werkplaats waren opgeleid.

Lysippos werkte vooral in brons, en bijna geen van zijn originele beelden is bewaard. We kennen ze uit antieke beschrijvingen, beschreven sokkels en latere kopieën, dus elke toeschrijving vraagt voorzichtigheid. Plinius zegt dat hij de vierkantere verhoudingen van oudere beelden veranderde: hoofden werden kleiner, lichamen slanker en het haar gedetailleerder, zodat de figuren groter leken. Plinius geeft ook de uitspraak van de beeldhouwer door: vroegere kunstenaars maakten mensen zoals ze waren, hij maakte ze zoals ze leken te zijn.

Zijn beroemdste atleet was de Αποξυόμενος (degene die zich afschraapt). Het brons toonde een jongeman die na het sporten olie en zand van zijn arm verwijderde met een strigilis, een gebogen metalen schraper. In Rome zette Agrippa het beeld voor zijn thermen; volgens Plinius nam keizer Tiberius het mee naar zijn slaapkamer, tot protesten in het theater hem dwongen het terug te geven. Een marmeren kopie, in 1849 in Trastevere gevonden, staat nu in de Vaticaanse Musea. In Delphi geldt het marmeren beeld van de atleet Agias, uit het familiemonument van Daochos van Pharsalos, als een waarschijnlijke kopie van een brons van Lysippos. Andere werken kennen we alleen uit teksten: een bronzen Zeus van veertig el hoog in Taras (Tarente), een beeld van Καιρός (het juiste moment) en vele Heraklesfiguren. De reusachtige Farnese-Herakles in Napels, gesigneerd door de kopiist Glykon, volgt een Lysippisch model.

Lysippos helpt de overgang van klassieke naar hellenistische beeldhouwkunst te begrijpen, en zijn invloed reikte ver: Plinius zegt dat zijn leerling Chares van Lindos de Kolossus van Rhodos maakte. In Griekenland ontmoet u zijn stijl het duidelijkst in het Archeologisch Museum van Delphi, waar de Agias bij de Daochosgroep staat. Voor een korte opdracht opent u een foto van de Vaticaanse Apoxyomenos en schrijft u drie Nieuwgriekse zinnen die beginnen met Πριν από την άσκηση (Voor het sporten), Τώρα (Nu) en Μετά (Daarna). Bijvoorbeeld: Πριν από την άσκηση άλειψε το σώμα του με λάδι (Voor het sporten wreef hij zijn lichaam in met olie). Voeg dan een passieve zin toe, zoals Το άγαλμα σώζεται σε αντίγραφο (Het beeld is bewaard in een kopie). Onthoud dat de foto een Romeinse marmeren kopie toont, niet het verloren brons van Lysippos.

• Volgens Plinius riep het Romeinse volk in het theater tot Tiberius de Apoxyomenos teruggaf.
• De Kolossus van Rhodos werd gemaakt door Chares van Lindos, die Plinius een leerling van Lysippos noemt.
• Plinius meldt dat de kolossale Zeus van Taras zo goed in balans was dat stormen hem niet konden omverwerpen.
• De dichter Poseidippos schreef een epigram waarin Lysippos’ beeld van Kairos de vragen van een voorbijganger beantwoordt.