Athenaeus

Bijna alles wat we over Athenaeus weten, komt uit zijn eigen boek. Hij kwam uit Naukratis, een oude Griekse handelsstad in de Nijldelta, en op één plaats noemt hij de inwoners „mijn Naukratieten”. Hij leefde en schreef in Rome in de late tweede en vroege derde eeuw n.Chr. Hij noemt keizer Commodus, die in 192 stierf, als iemand uit zijn eigen tijd, dus het werk werd na dat jaar voltooid. Sommige geleerden vereenzelvigen de hoofdspreker van de dialoog, Ulpianus van Tyrus, met de beroemde jurist Ulpianus, die in de jaren 220 stierf, en dateren het boek daarom later; die identificatie blijft onzeker.

De Deipnosofisten noemen ook twee eerdere, nu verloren werken van Athenaeus: een geschiedenis van de koningen van Syrië en een korte studie over een vis die voorkomt in de komedie Ἰχθύες (De Vissen) van Archippos. Gastheer van het diner is Larensis, een vooraanstaande Romein; onder de gasten zijn grammatici, filosofen, musici en de arts Galenus van Pergamon als personage. Athenaeus vertelt het hele verhaal aan zijn vriend Timokrates, in een kader naar het voorbeeld van een platoonse dialoog. Over zijn familie, zijn leraren of zijn sterfjaar is niets betrouwbaars bekend.

Δειπνοσοφισταί is bewaard in vijftien boeken. Het oudste volledige handschrift, waarschijnlijk in de tiende eeuw gekopieerd en nu in Venetië, heeft de eerste twee boeken, het begin van het derde en passages uit de boeken 11 en 15 verloren; die delen kennen we uit een kortere epitome. Die epitome zegt dat de opbouw van het boek de weelde van het diner nabootst. De onderwerpen volgen de tafel en het gesprek: brood in boek 3, vis in boek 7, liefde en beroemde vrouwen in boek 13, kransen in boek 15. Elk onderwerp wordt een wedstrijd in citeren, want de gasten antwoorden elkaar met regels uit komedie, geschiedschrijving, geneeskunde en poëzie.

In boek 7 belooft de verteller Timokrates de vissen alfabetisch op te sommen, zodat hij ze kan onthouden. In boek 3 citeert de gast Pontianus Archestratos, een dichter van het lekkere eten uit de vierde eeuw v.Chr., die de gerst van Eresos op Lesbos en het marktbrood van Athene prijst. Athenaeus merkt op dat dit gedicht onder verschillende titels circuleerde, waaronder Γαστρονομία (Gastronomie) en Ἡδυπάθεια (Leven van genot). De lagen doen ertoe: Archestratos schreef de verzen, Pontianus is een personage dat ze citeert, en Athenaeus schreef het hele gesprek. De bewaarde fragmenten van Archestratos, en veel regels uit verloren komedies van dichters als Alexis en Antiphanes, lezen we nu grotendeels via zulke citaten.

De tafel van Athenaeus zit nog in het dagelijkse Grieks. Δείπνο (diner) is het oude δεῖπνον, en ψάρι (vis) komt van ὀψάριον, een verkleinwoord van ὄψον, een woord voor bereid eten waarover de gasten in boek 7 praten. Eresos, waarvan Archestratos de gerst prees, is nog steeds een dorp op Lesbos. Probeer dit: lees in de modern-Griekse tekst op deze pagina nog eens de zinnen over de broodverzen van Archestratos. Schrijf dan in modern Grieks een menu van vijf gerechten in alfabetische volgorde, zoals Athenaeus met zijn vissen deed. Voeg twee zinnen in indirecte rede toe: Ο Αρχέστρατος γράφει ότι το καλύτερο κριθάρι βγαίνει στην Ερεσό (Archestratos schrijft dat de beste gerst uit Eresos komt) en Ο Ποντιανός παραθέτει τους στίχους του (Pontianus citeert zijn verzen).

• Het woord δειπνοσοφιστής verbindt δεῖπνον (diner) en σοφιστής (kenner of sofist).
• De arts Galenus van Pergamon verschijnt als personage onder de gasten en stelt de maaltijd uit met een betoog over brood.
• Athenaeus zegt dat hij de vissen van boek 7 alfabetisch ordende, zodat ze makkelijker te onthouden zijn.
• Een Latijnse vertaling door Natale Conti werd in 1556 in Venetië gedrukt.